Evrim Teorisinin Ortaya Konması

İKİNCİ BÖLÜM

EVRİM TEORİSİ’NİN ORTAYA KONMASI

BÖLÜM TANITIMI

Daha önceki bölümde incelenen, ‘tasarım delili’, ‘mekanik veya gayesel işleyiş’ veya ‘türlerin ontolojik gerçekliği’ konuları hakkında yapılan bilimsel ve felsefi tartışmalar, Evrim Teorisi ortaya konduktan sonra yeni bir boyut kazanmıştır.  Bu bölümde 19. yüzyılın başından başlayarak Evrim Teorisi’nin ortaya konması ve evrimi ele alınacaktır. Aynı zamanda Evrim Teorisi’nin oluşmasında ve kabulünde rol oynayan paradigma; örneğin pozitivizmin felsefi görüş olarak etkisinin yaygınlaşması ve sosyolojik, ekonomik değişimlerin oluşturduğu çerçeve irdelenecektir. Kitap boyunca ele alınacak konuların iyice kavranması için hem Evrim Teorisi’nin evrimini hem de bu teorinin oluşumuna ve kabulüne etki eden ve aynı zamanda bu teoriden etkilenen paradigmayı beraberce göstermeye çalışacağım. Bu bölümde Evrim Teorisi’ni tanıtmaya çalışırken, bu teorinin ortaya koyduğu delil ve argümanlarının ayrıntılıca irdelenmesini ise bir sonraki bölüme bırakacağım.

Bu bölümde cevabını bulabileceğiniz bazı sorular şunlardır: Lamarck’ın ve Darwin’in Evrim Teorileri arasındaki farklar nelerdir? Yerbilimindeki görüşler ile Evrim Teorisi arasındaki bağlantı nasıldır? İktisat teorilerinin Evrim Teorisi’nin ortaya konuşundaki etkisi ne şekilde olmuştur? Darwin nasıl bir hayat yaşamıştır? Evrim Teorisi’nin temel iddiaları nelerdir? Yeni-Darwinizm ile ne değişmiştir? Lyell, Huxley, Wallace ve Spencer gibi bilim insanı ve düşünürlerin Evrim Teorisi’nin oluşma sürecindeki katkıları nelerdir? Evrim Teorisi’nin ortaya konmasını etkileyen ve ondan etkilenen paradigma nasıldır?

LAMARCK’IN EVRİM TEORİSİ

‘Lamarck’ın (1744-1829) Evrim Teorisi’ denince akla gelen ile günümüzde ‘Evrim Teorisi’ denilince anlaşılan arasında çok ciddi farklar bulunmaktadır. Türlerin birbirlerinden değişerek oluştuklarını söyleyen detaylı bir biyolojik teoriyi ilk olarak ortaya koyma ayrıcalığı Lamarck’a aittir. O, uzun yıllar Linnaeus’u takip ederek türlerin sabitliği fikrini savundu.[1] Ancak 56 yaşına geldiğinde (1800) evrimci fikirleri savunmaya başladı ve 1809’da, 65 yaşında, en ünlü eseri ‘Philosophie Zoologique’ (Hayvanbilimsel Felsefe’yi) yazdı.

Lamarck, evrim sürecinin yavaş aşamalarla gerçekleştiğini ve birçok nesil geçtikten sonra yepyeni bir türün oluştuğunu söyledi.[2] Evrim, ufak aşamaların zaman boyutu içerisinde birbirine eklenmesiyle gerçekleşen dikey bir aşamaydı ve bu yüzden hissedilemiyordu.[3] Canlıların kompleks ve mükemmel yapısı çok uzun bir zaman sürecinde oluşmuştu.[4]

Fosiller üzerinde çalışmalar arttıkça birçok türün yok olduğu anlaşıldı. Linnaeus’un etkisinde olan 18. yüzyılda bu sonuç kabul edilemezdi;  çünkü Linnaeus’un yaklaşımının da etkisiyle türlerin başlangıçtaki şekil ve sayılarını koruduklarına inanılıyordu. Lamarck’ın çözüm önerisi; mevcut türlerin, yok olan türlerin evrimleşmiş hali olduğunu savunmaktı.[5] Böylece yok olduğu söylenen türler, evrimleşmiş yeni türler olarak varlıklarını sürdürdükleri için, yok olmamış oluyorlardı.

Lamarck’ın sisteminde ‘Evrim Teorisi’, Tanrı’nın hikmeti ile özdeşleştirilmişti. Burada, türlerin yok olmasının Tanrı’nın hikmetine aykırı görülmesinin sebeplerinin ne olduğu sorulabilir. Birinci sebebin, canlıların varlığının sadece insanlara hizmet olduğunun zannedilmesi şeklindeki yanılgı olduğu söylenebilir; yok olan türlerin insanlara bir yararı olamayacağına göre, bu türlerin varlığı Tanrı’nın hikmetine aykırı bulunuyordu. Her şeyin sadece insan için yaratılmış olduğuna dair hatalı inanç, Tanrısal hikmet adına yanlış anlayışların oluşmasına yol açmıştır. Astronomideki Aristoteles-Ptolemaious sistemi ile biyolojideki Linnaeus’un sistemleri, bu yanlış önkabulden dolayı yanlış sonuçlara varan sistemlerin en önemlileridirler. Evrensel oluşumları sırf insana hizmet gayesi ile sınırlamak Tanrısal hikmeti sınırlamak değil midir? İkinci sebep, Aristoteles’ten beri gelen ‘varlık skalası’ fikri idi. Eğer bazı türler yok olmuşsa ‘varlık merdivenleri’nde eksiklikler olacağı ve bunun Tanrı’nın mükemmel yaratışı ile uyuşmayacağı düşünülüyordu. Hatırlanacağı gibi, ‘varlık skalası’ anlayışında, her tür başka iki türün arasında yer alır, türler arası uçurumlar yoktur ve türler hiyerarşik bir sıralanmayla ‘varlık merdivenleri’nde belirli bir yere sahiptirler. Bu anlayışta eğer bu zincirin tek bir halkası olan bir tür bile çıkarılırsa sistem bozulacaktır. Bu yüzden hiçbir tür yok olamaz. Böylesi zihinsel bir kurgu, Tanrısal hikmetle özdeşleştirilmiş ve doğadaki varlıksal (ontolojik) yapı ile karıştırılmıştır. Bazı türlerin yok olduğunun anlaşılmasıyla, bu sanal kurgunun sadece filozofların zihinlerinden çıkan bir hayal olduğu ortaya çıkmıştır. Sonradan birçoklarının fark edeceği gibi Tanrısal hikmet ile türlerin yok olması arasında bir zıtlık bulmak suni bir sorundur. Tanrı’nın yaratışındaki hikmetleri, sadece insana hizmet veya insanın gözlemiyle sınırlamaktan doğan hatalar yanlış yargılara yol açmıştır. Lamarck bu suni soruna çare bulduğunu düşünüyordu.

Onun çağındaki ünlü muhalifi Cuvier (1768-1833), anatomi ve fosilbiliminde kendi döneminin en yetkin isimlerinden biriydi ve Lamarck’ı, ‘varlık merdivenleri’nde ilerleme (evrim) olduğunu söyleyen fikirlerinden dolayı eleştirdi. Canlılar dünyasında hiyerarşik bir ‘skala’ olmadığını, canlılar dünyasının en aşağıdan en yukarıya dizilmeye uygun olmayacak kadar çok değişik olduğunu söyledi. Cuvier’in çağdaşları, onun, Lamarck’ın Evrim Teorisi’ni geçersiz kıldığını düşündüler.[6] Lamarck’ın, yeryüzünün, ufak ve yavaş değişimleri adım adım geçirdiğini düşünmesine karşılık; Cuvier, yeryüzünün, büyük değişimler (katastrofik) geçirdiğini savundu ve türlerin yok olması ile yeni yaratılışları bu değişimlere (Nuh Tufanı gibi) bağladı. Mısır’daki mumyalanmış hayvanlarla günümüz hayvanlarının aynı olmasını, türlerin sabitliğine ve evrimleşmenin türlerin yok olmasını önleyecek bir mekanizma olamayacağına karşı delil olarak kullandı.[7]

Lamarck, canlılara içkin olan ve onları kompleksliğe götüren bir eğilim olduğunu ve bunun, Yaratıcı’nın canlılara bahşettiği bir unsur olduğunu söyledi.[8] Görüldüğü gibi, sistematik bir şekilde Evrim Teorisi’ni ilk ortaya koyan kişi olarak gösterilen Lamarck, Tanrı’nın varlığını da kabul eden bir evrim görüşü savunmuştur. Bu da Evrim Teorisi’nin mutlak olarak ateist bir görüş olduğu iddiasının yanlışlığını gösteren önemli bir durumdur. Lamarck’a göre, en basit canlılar ‘kendiliğinden türeme’ yoluyla oluşuyordu[9] ve daha sonra en kompleks canlılar baştaki bu ‘kendiliğinden türeyen’ canlılardan evrimleşiyordu. İnsan en yüksek mükemmelliği temsil ettiği için, canlılar insana yaklaştıkları ölçüde mükemmeldi.[10] İnsan evrimin en son ürünüydü ve maymunumsu canlılardan evrimleşmişti.[11] Böylelikle Lamarck, Darwin’den önce maymunumsu canlılardan insanın evrimleştiğini açıkça söyledi. Descartes ve Buffon gibi Fransız düşüncesinde etkin olan ve insanla hayvanlar arasına geniş bir uçurum koyan düşünürlere karşı Lamarck, insanla hayvanları evrimsel bir şemada birleştirdi.

Lamarck’ın Evrim Teorisi’nin günümüzde algılanan şekliyle Evrim Teorisi’nden önemli farklarından biri, onun bütün türler için ‘ortak bir ata’yı savunmamış olmasıdır. Buffon ‘kökensel türler’in, diğer türler için ‘ortak bir ata’ olduğunu savunmuş, fakat evrim fikrini reddettiği için tüm türler için ‘ortak bir ata’yı reddetmiştir. Lamarck ise, kendiliğinden türeyen birçok basit canlı formlarından kompleks canlıların farklı evrimsel çizgilerde oluşumunu öngördüğü için ‘ortak bir ata’ fikrine tamamen yabancıydı.[12]

LAMARCK VE SONRADAN KAZANILAN ÖZELLİKLERİN AKTARILMASI

Lamarck, çevredeki yavaş değişikliklerin canlılarda yeni ihtiyaçlar doğurduğunu, bu ihtiyaçlar sonucunda canlıların hareketlerinin bedenlerinde değişiklikler oluşturduğunu ve bu değişikliklerin sonraki nesillere aktarıldığını söyledi. Kullanılan organlar sinirsel sıvıdan daha çok faydalanıp gelişiyor, buna karşın kullanılmayan organlar köreliyordu.[13] Bilinen en ünlü örneğe göre zürafaların boyunları yüksek dallardaki yaprakları yiyebilmek için uğraşmaları sonucunda uzamıştır ve bu özellik sonraki nesillere aktarılıp türün özelliği olmuştur. Lamarck’ın bu yaklaşımı türlerin oluşumunu doğal seleksiyon temelinde açıklayan Darwin’inkinden farklıdır. Örneğin Darwinci tarzda uzun boyunlu zürafaları açıklamaya kalkan biri; önce kısa boyunlu zürafaların olduğunu, bazı uzun boyunlu varyasyonlar (çeşitliliğin içinde bir tip) oluşuverdiğini ve bu uzun boyunlu zürafaların daha iyi beslenebilmelerinden dolayı, yani daha avantajlı olmalarından dolayı yaşadıkları, kısa boyunlu olanların ise doğal seleksiyon sonucunda yok olduklarını söyler.[14] Lamarck’ın anlatımında çevresel değişiklikler öncedir, bunlar canlıdaki değişime sebep olur. Darwin’de ise rastgele varyasyonlar önce vardır, doğanın düzenleyici etkisi olan ‘doğal seleksiyon’ sonra devreye girer.

Mendel’in ve Weismann’ın çalışmaları, Lamarck’ın Evrim Teorisi’nin kalbi olan sonradan kazanılan özelliklerin aktarılması fikrinin yanlışlığını gösterdi. Weismann ünlü deneyinde, farelerin kuyruklarını kesti ve birçok nesilde devam ettirdiği bu uygulamanın farelerde hiçbir değişikliğe sebep olmadığını gösterdi.[15] Lamarckçılar’ın sonradan kazanılan özelliklerin aktarılabildiğini göstermek için yaptıkları tüm deneyler sonuç vermedi. Genetik biliminin ve embriyolojinin bilinen tüm çalışmaları çevresel faktörlerin, üreme hücrelerindeki genetik koda etki etmeyeceğini ve embriyonun (yeni canlının), bu genetik koda göre gelişeceğini göstermiştir. Binlerce yıldır sünnet olan Yahudilerin çocuklarının sünnetsiz doğması ve eskiden beri ayaklarını özel ayakkabılarla sıkan Çinli kadınların çocuklarının normal boyutta ayaklarla doğması da Lamarckçı kalıtım modelini yanlışlayan veriler olarak gösterilmiştir. Darwin de sonradan kazanılan özelliklerin aktarılabileceğini düşünüyordu ama bu mekanizma, onun teorisinde, Lamarck’ta olduğu kadar önemli değildi. Yeni-Darwinizm’in ise -günümüzde ‘Evrim Teorisi’ ve ‘Darwinizm’ denilince anlaşılan odur- en önemli özelliklerinden biri, sonradan kazanılan özelliklerin aktarılmadığı bir evrim modelini savunmasıdır.

Darwin, Lamarck’tan 50 yıl sonra ‘Türlerin Kökeni’ adlı eserini (1859) yazdıktan sonra Lamarckçılık, yepyeni formatlarla savunulmaya devam etti. Ancak 20. yüzyılın ilk yarısında genetikteki ilerlemeler Yeni-Lamarckçılığın ilerlemesini durdurdu. Darwin’in doğal seleksiyon fikrini rastgele, kör bir mekanizmaymış gibi savunanlara karşı Lamarckçılık, canlının çevresel faktörlere tepki verdiğini ve kendine içkin özelliklerle evrildiğini savunuyordu ki bu yaklaşımı daha ‘ümitvar’ bir yaklaşım olarak değerlendirenler oldu: Hayat, doğanın içinde cevap veren aktif bir unsurdu, çevresel faktörlere karşı pasif bir konumda değildi.

Bazı Marksistler, Evrim Teorisi’ni birçok yönden destekleseler de, ‘doğal seleksiyon’ fikrini kapitalizme yakın buluyorlar ve güçlünün ayakta kalmasını söyleyen bu fikre karşı Lamarck’ı destekliyorlardı.[16] Bu da ilerleyen sayfalarda görülecek olan, bilimsel yaklaşımın siyasal ideolojiden ve sosyolojik ortamdan bağımsız değerlendirilemeyeceğinin, sosyolojik unsurların bilimsel çalışmanın yapıldığı ortamı (paradigmayı) etkilediğinin sayısız örneklerinden biridir.

Lamarckçı kalıtımın delilden yoksunluğuna rağmen uzun süre savunulmasının en önemli nedenlerinden biri, ‘doğal seleksiyon’ fikrinin karşılaştığı güçlüklerden kaçınarak Evrim Teorisi’ni savunmak içindir. Bergson ve Spencer gibi ünlü felsefeciler; George Bernard Shaw gibi ünlü bir edebiyatçı; Carl von Nageli, Baldwin, Agassiz, Morgan, Eimer, Cope gibi ünlü bilim insanları ve düşünürlerle daha birçok etkili isim Lamarckçılıktan derinden etkilenmiştir.[17] Spencer, sonradan kazanılan özellikler eğer Lamarck’ın dediği gibi aktarılamıyorsa evrimin doğru olamayacağını söyledi.

ERASMUS DARWIN

Erasmus Darwin (1731-1802), ‘Evrim Teorisi’ ismiyle bütünleşmiş olan Charles Darwin’in dedesidir ve eserlerinde torunundan önce canlıların evrim geçirdiğini savunmuştur. Onun eserleri, kendi döneminde özellikle Alman doğa felsefecilerinin ilgisini çekmiştir. Ama modern zamanlarda, Charles Darwin’in dedesi olması onun asıl ilgi çekme sebebi olmuştur. Erasmus Darwin, Lamarck ile aynı dönemde, hatta ondan birkaç yıl önce, onunkilere çok benzer fikirleri savunmuştur. O da, Lamarck ve 18. yüzyılın birçok düşünürü gibi daha basit olan canlıların ‘kendiliğinden türeme’ yoluyla oluştuklarını savunuyordu. Lamarck ile asıl önemli benzerliği, canlıların çevreyle etkileşim sonucunda yeni özellikler kazandıklarını ve bu özellikleri sonraki nesillere kalıtım yoluyla aktardıklarını söylemesidir. Erasmus’un 1794 yılında yazdığı ve en önemli eseri olan ‘Zoonomia’da, sonradan kazanılan özelliklerin aktarılmasının evrimdeki rolüne ilişkin sözlerini Osborn, bu yaklaşımın ilk ifade edilmesi olarak göstermektedir.[18]

Erasmus’un yaklaşımında canlının evriminde kendi çabası önemlidir. Açlık, susuzluk ve benzeri durumlara karşı gösterilen tepkilerle, zevk ve acı gibi unsurlardan doğan çabalar canlının gelişmesini ve yeni özellikler kazanmasını sağlar, sonra bunlar yeni nesillere aktarılır. Erasmus’un yaklaşımları, canlıların ortak bir atadan gelmiş olabileceğini söylemesi açısından önemlidir. O, insanın maymunla ortak bir atadan gelmiş olabileceğini de söylemiştir. Ancak torunu gibi, ortak atadan sonra dallanan soy ağacından bahsetmemiştir.[19]

Erasmus Darwin’in, Lamarck ile benzerlikleri dikkat çekicidir ve bu benzerlikler birçok kişinin aklına birinin diğerinden alıntı yapıp yapmadığı sorusunu getirmiştir. Bu iki bilim adamının hiçbirinin eserinde diğerinden bir bahis yoktur. Konuyu detaylıca inceleyenler, bu iki düşünürün birbirlerinden bağımsız bir şekilde aynı fikirlere ulaştıkları sonucuna varmışlardır.[20] Erasmus bir fizikçiydi ve Lamarck’ın biyolojiyle ilgili geniş kapsamlı yayımlarına karşı onunkiler çok sınırlıdır; eğer Charles Darwin onun torunu olmasaydı, evrim konusundaki ilginç yaklaşımlarının unutulmuş olacağı düşünülmektedir. Erasmus ile Lamarck’ın arasındaki ilginç benzerliklerin sebebi her iki düşünürün de Buffon’dan etkilenmesi olabilir. İlk olarak Buffon, ‘ortak ata’, ‘evrim’ ve ‘maymundan insanların türemesi’ ihtimalleri üzerinde durmuş ve tüm bu fikirleri reddetmiştir. Zamanında etkili bir düşünür olan Buffon’u okuyan her iki düşünürün, onun gündeme getirip reddettiği bu fikirleri, kabul ettikleri için birbirlerine benzedikleri, bence, değerlendirilmesi gerekli bir olasılıktır.

Erasmus, canlıların daha kompleks bir yapıya doğru evrimleşmelerinin, Tanrı tarafından canlılara içkin yaratılan özelliklerle mümkün olduğunu savunuyordu.[21] Yazılarında savunduğu fikirlerin Kitabı Mukaddes ile uyum içinde olduğunu göstermek için Kitabı Mukaddes’ten alıntılar yapıyordu.[22] O, Tanrı’nın, araçsal sebeplerle -doğa yasaları içinde kalarak ve bu yasaları kullanarak- canlıların yaratılışını gerçekleştirdiğini savunuyordu. Aslen fizikçi olan ve Newton ile Leibniz’den etkiler taşıyan Erasmus’un yaşadığı çağda birçok düşünür benzer bir yaklaşım gösteriyordu. Her ne kadar Ernst Mayr gibi bazı önemli evrimciler Erasmus’un torununa etkisini küçümsüyorlarsa da[23] dedesinin kitaplarını okuduğu bilinen Darwin’in, dedesini okumasaydı aynı teoriyi ortaya koyup koyamayacağı şüphelidir. Anlaşılıyor ki Charles Darwin, gözlemlerine başlamadan önce de zihninin bir köşesinde bu teoriyi biliyordu. Yani ‘tabula rasa’ (boş) bir zihinle gözlemlerini yapıp da sonradan teorisini oluşturmuş değildir. En azından bu teori, Charles Darwin için test edilmesi gerekli bir hipotez niteliğindeydi, üstelik bu hipotez aile mirasından geliyordu.

AUGUSTE COMTE VE POZİTİVİZM

Evrim Teorisi’nin içinde yer aldığı ve de kabul edilmesinde önemli rolü olan paradigmanın en önemli unsurlarından biri pozitivizmdir. Auguste Comte  (1798-1857) pozitivizmin kurucusu ve en ünlü temsilcisidir. Pozitivizm gerek 19. yüzyılın gerekse 20. yüzyılın en etkili felsefi sistemlerinden birisi olmuştur.

Bu felsefe her türlü metafiziği reddederken, bilimi metafiziğin yerine koymaya çabalar. Comte bilgi teorisindeki yaklaşımı açısından deneycidir; onun deneyciliği, metafiziği yok etmek için bir araçtır. Comte’a göre sadece olguları tasvir edebiliriz, ama doğal teologların yaptığı gibi bu olgulardan Tanrı’nın varlığını çıkarsayamayız veya erişilmez olan gayeci nedenlerle olguları açıklayamayız.[24] Bu yaklaşıma göre felsefe, olguları anlama işini    -sadece olguların bilgisi meşrudur- tamamen bilimlere bırakacak, bu bilgilerin ötesine geçmeye çalışmadan sadece bilimin kapsamı, yöntemi ve sistemleştirilmesiyle uğraşacaktır. Comte, felsefenin ve tüm bilimlerin üç aşamadan geçtiğini söyler. Bunlar sırasıyla teolojik, metafizik ve pozitivist aşamalardır. Teolojik aşamada insanınkine benzer iradelerin evreni yönettiği düşünülür. Teolojik aşama, objelerin canlı kabul edildiği fetişizm, daha sonra her tanrının farklı bir hâkimiyet alanının olduğu çoktanrıcılık, en son da tektanrıcılık olmak üzere alt aşamalara ayrılır. Metafizik aşamada Tanrı insana benzetilmez, varlığın sistemli, geniş kapsamlı bir açıklaması yapılmaya çalışılır. Comte, eleştirilerini özellikle bu aşamaya, bu aşamanın Descartes gibi temsilcilerine yöneltir. Bu aşamayı esasında, teolojik aşamanın basit bir dönüşümünden ibaret görür.[25] En sonunda pozitivizm aşaması gelmekte; bilim, dinlerin yerini almakta ve insanlığın geçirdiği aşamalar bitmektedir. Görüldüğü gibi Comte’ta ‘ucu kapalı evrim’ fikri vardı, pozitivist aşamayla evrimsel süreç kapanmakta ve en mükemmel aşamaya ulaşılmış bulunulmaktadır.

Hegel ve Comte gibi felsefelerinde ‘evrim’ kavramını merkeze oturtan iki düşünür canlıların evrim geçirdiğini hiç düşünmemişlerdir. 19. yüzyılda evrim kavramı, hem Hegel, hem Comte, hem Marx ile felsefede yaygınlık kazandı; hem de sanayi devrimi ve bilimsel ilerleme ile zihinlerde sürekli ilerleme ve gelişme fikri yerleşti. Evrim Teorisi zihinlerde oluşan bu imgenin biyoloji alanındaki izdüşümünü verdiği için daha kolay kabul edildi. Bazıları bu teorinin ortaya konmasını da zihinlerde oluşan bu imgeye bağlamaktadır; teorinin ortaya konmasının bu imgeye bağlı olup olmadığı tartışılabilir, ama bunun teorinin kolay kabul edilmesini sağladığında çoğunluk ittifak halindedir.

Bu noktada ‘evrim’ kavramının 19. yüzyılda zihinlere nakşetmesini sağlayan en etkili isimlerden Comte’un, Lamarck’ın Evrim Teorisi’ni reddettiğini saptamak önem kazanmaktadır.[26] O, Evrim Teorisi’nin tam zıttı olan, türlerin değişmediği görüşünü kabul ediyordu, hayvanların taksonomik sınıflaması gözlem yoluyla yapıldığı için, bunu pozitif yöntemin başarısı olarak kabul ediyordu.[27] Bu, ‘evrim’ ile ‘Evrim Teorisi’ni karıştırarak, evrende veya insan kültüründe saptanan evrimsel gelişme yüzünden canlıların evrim geçirdiği sonucuna mutlaka ulaşılacağını sananların, hatasını gösteren çok önemli bir örnektir. Canlıların oluşumunu açıklayan Evrim Teorisi, fiziksel ve kültürel dünyadan farklıdır; bu teori biyoloji alanıyla ilgilidir. Fiziksel ve kültürel dünyada evrimi saptayıp Evrim Teorisi’ni delillendiremeyeceğimiz gibi, fiziksel ve kültürel dünyada evrim olmadığı sonucuna vararak Evrim Teorisi’ni yanlışlayamayız.

William Dembski, Darwinci Evrim Teorisi’nin, 19. yüzyılda yükselen değer olan pozitivizmle uyuştuğunu belirterek ‘Eğer Darwin olmasaydı pozitivistler onu icat etmeliydi’ der.[28] Dembski, Evrim Teorisi dine karşıt olarak konumlandırıldığı için -birçok Evrim Teorisi’ne inanan böylesi bir konumlandırmayı haklı olarak reddetmiştir- ve de böylelikle pozitivizm ile aynı ‘düşman’a karşı ittifak ettirildikleri için haklıdır. Fakat Comte’un çizdiği epistemolojik (bilgi teorisindeki) tabloya; Evrim Teorisi’nin, tekrarlanamaz (deney yapılamaz) ve gözlemlenemez (tüm süreci ve büyük değişiklikleri kastediyorum) özellikleriyle ne kadar uyduğu tartışılmalıdır. Ayrıca Comte, biyolojinin matematiği kullandığı ve model aldığı ölçüde başarısızlıklarını gidereceği kanaatindedir;[29] bu yaklaşım, fizikteki teoriler gibi matematiksel yasaları olmayan Evrim Teorisi için ciddi bir sorundur. (Kitabın 3. bölümünde Evrim Teorisi bilim felsefesi açısından incelendiğinde bu konuya dönülecektir.) Ayrıca Evrim Teorisi’nin, Tanrı’nın etkin olmadığı bir süreç olarak ele alındığı pozitivist yorumun sadece belli bir yorum şekli olduğu ve bu görüşe karşı pozitivizme zıt bir şekilde Tanrı’nın gerçekleştirdiği bir evrime inananların da zannedilenden çok daha fazla olduğu ilerleyen bölümlerde gösterilecektir.

Tüm bunlara karşın pozitivizm ile Evrim Teorisi’nin aynı paradigmada buluşması, 19. yüzyılın koşullarının ve o döneme ait sosyolojik ortamın etkisiyle oluşmuş bir süreçtir. Thomas Kuhn’a kulak vererek; paradigmayı anlamak için, onu oluşturanları ve onun oluştuğu ortamı tanımak zorunda olduğumuza dikkat etmeliyiz.[30] Bunu ilerleyen sayfalarda ayrıntılı bir şekilde yapmaya çalışacağım.

DARWIN’İN YAŞAM ÖYKÜSÜ:

DOĞUMUNDAN ‘TÜRLERİN KÖKENİ’NE

Her ne kadar Darwin’den (1809-1882) önce canlıların evrim geçirdiği ortaya konmuş, Darwin’den sonra genetikteki ilerlemelerle uygun düzeltmeler yapılmış olsa da ‘Evrim Teorisi’ birçok kişinin zihninde Charles Darwin ile özdeşleşmiştir, hatta birçok kişi ‘Evrim Teorisi’ ifadesi yerine ‘Darwinizm’ demeyi tercih etmektedir. Darwin’den sonra Evrim Teorisi üzerinde genetik bilimi doğrultusunda düzeltmeler yapılınca, teori ‘Yeni-Darwincilik’ (Neo-Darwinizm) diye anılmaya başlanmıştır. Günümüzde birçok kişi Darwinizm ifadesini, Yeni-Darwincilik yerine de kullanmaktadır. Kısacası günümüzde ‘Evrim Teorisi’, ‘Darwinizm’ ve ‘Yeni-Darwincilik’ isimlendirmeleri, birçok defa birbirleriyle aynı anlamı ifade etmektedirler. Darwin’in Evrim Teorisi’ne giriş yapmadan önce hayat hikâyesinden kısaca bahsetmek yerinde olacaktır.

12 Şubat 1809’da Shrewsbury’de doğan Charles Darwin, doktor Robert Waring Darwin’in (1768-1848) oğludur. Doktor Robert Darwin ise daha önce bahsedilen doğabilimci, doktor ve şair olan Erasmus Darwin’in oğluydu. Charles, babasına büyük saygı duyar ve ondan söz ederken “Benim babam, tanıdığım en akıllı insandır” der.[31] 1817’de Charles 8 yaşındayken ölen annesi Susannah Wedgwood (1765-1817) hakkında ise çok az şey hatırlar. Charles, daha küçük yaşta doğal nesneleri toplamaya başladığını, bitki çeşitleri ile ilgilendiğini; ayrıca gürültücü ve çok yalan söyleyen bir çocuk olduğunu yaşam öyküsünde anlatır.[32] Charles altı kardeşten biriydi. Üç ablası vardı: Marianne (1798-1858), Caroline (1800-1888), Susanne (1803-1866) ve bir de kız kardeşi vardı Emily Catherine (1810-1866); ayrıca dedesinin adını taşıyan Erasmus (1804-1881) adında bir de erkek kardeşe sahipti. 1876’da (67 yaşında) yazdığı yaşam öyküsünde Tanrı’ya çocukken ettiği duaları ve karşılığını aldığını şöyle anlatır: “Okul yaşamımın ilk günlerini anımsıyorum; zamanında varmak için çok hızlı koşmak zorunda kalıyordum; hızlı bir koşu genelde başarılı olmama yetiyordu. Bununla birlikte, kuşku içinde kalıp bana yardım etmesi için Tanrı’ya dürüstçe yakardığım zaman, hızlı koşmanın değil, yakarmanın bana nasıl yardımcı olduğunu anımsıyorum. Bana nasıl yardımcı olunduğu genelde hayret vericiydi.”[33]

Küçükken Charles’ın doğaya olan ilgisi, çok saydığı babasının kendisini şu şekilde azarlamasına sebep oluyordu: “Hayvan avlamaktan, köpeklerle ilgilenmekten ve fare yakalamaktan başka bir şey yapmıyorsun, kendin için ve tüm aile için yüz karası birisi olacaksın.” [34] Charles, okulda iyi bir öğrenci olmadığı için babası onu ağabeyi ile beraber, 1825 yılında, iki yıl kalacağı Edinburgh Üniversitesi’ne tıp okumaya yollar. Anatomi dersini ve ameliyata girmeyi sevmez. Fakat üniversite yıllarında Lamarck’ın evrim görüşüne hayran arkadaşlarla tanışır. Charles, daha önce dedesinin ‘Zoonomia’ adlı eserinde okuduğu bu görüşlerden başta çok etkilenmediğini söyler; fakat bu sürecin kendisinin ‘Türlerin Kökeni’ni yazmasını desteklemiş olabileceğini de belirtir.[35]

Charles’ın doktor olmaktan hoşlanmadığını anlayan babası onu papaz olmaya ikna eder. Böylece Charles 1828-1831 yılları arasında okumak için Cambridge’e gider. Burada William Paley’i okur ve etkilenir; kınkanatlı böcekleri toplar, onları açıp içlerini inceler. Ayrıca kendisinin de olmayı arzu ettiği papaz-doğabilimci figürünün, onu en çok etkileyen örneği Papaz John Henslow ile burada tanışır.[36]

Charles, 1831 yılında Cambridge’den döner. Shrewsbury’deki evinde John Henslow’dan tüm hayatını değiştirecek bir mektup alır. Bu mektup, Beagle gemisiyle, bir doğabilimci olarak, Güney Amerika kıyılarını gezmesinin kapısını açtı. Babasının papazlık diploması için sınavlarını bitirmesini ve bu maceraya atılmamasını istemesine rağmen, Charles 1831-1836 yıllarını ‘hayatımın en önemli olayı’ dediği Beagle yolculuğu ile geçirir.[37] Bu yolculukta değişik bitki ve hayvan türlerini inceleme ve toplama imkânı bulur, yerbilim hakkındaki fikirlerini şekillendirir.

Charles Darwin, 1836’da Beagle yolculuğunu bitirir, 1837-1839 yılları arasında Beagle gezisiyle ile ilgili notlarını yayına hazırlar ve ‘Türlerin Kökeni’ni yazmak üzere ilk not defterini açar.[38] 1839 yılında Emma (1808-1892) ile evlenir, bu evlilikten on çocukları olan çiftin ancak yedi çocuğu ergenlik yaşına gelir. Çift, 1839-1842 yılları arası Londra’da yaşar ve sonra Londra’dan 16 mil uzaklıktaki Down bölgesine taşınıp, hayatlarının sonuna kadar burada kalır.

Charles, keşif yolculuğundan dönüşünden bir yıl sonra, türlerin değiştiği fikrini destekleyen ya da karşı çıkan bilgileri derlemek için ‘türler sorunu’ hakkında notlar tutmaya başlar. Büyükbabası Erasmus’u bir daha okur, Lamarck’ı, ayrıca Robert Chambers’ın ‘Yaratılışın İzleri’ni dikkatlice inceler.[39] Charles Darwin “Tümüyle gerçek Baconcı ilkelere dayanarak ve hiçbir teori olmaksızın geniş kapsamlı ölçüde veri topladım” demektedir, fakat Darwin’in hiçbir teoriye dayanmadan çalıştığını düşünmek hatalı olur; yerbilimindeki anlayışında Lyell’in ilkelerinin,[40] türlerin oluşumunu açıklamaya çalışırken dedesi Erasmus’un ve Lamarck’ın yaklaşımının gözlemlerini şekillendirdiği (teorinin gözlemi bir ölçüde öncelediği) söylenebilir. Londra’da kaldığı sürede ‘Mercan Kayaları’ adlı kitabını hazırladı ve 1842’de bu kitabını tamamladı.[41] 1844 yılında ‘Volkanik Adalar Üzerine Yerbilimsel İncelemeler’ ve 1846 yılında ‘Güney Amerika Üzerine Yerbilimsel Gözlemler’ isimli eserlerini yayımladı. 1846-1854 yılları arasında midyeler üzerine çalıştı; bu kadar uzun süreyi midyelere ayırmaya değip değmeyeceği hususunda sonradan kuşkularını belirtecektir. Charles, bu arada iki yıl boyunca hastalanır ve babasının 1848 yılındaki cenazesine bile gidemez.[42]Türlerin Kökeni’nde kısa bir değinme ve 1863 yılında bir sayfalık yazısı dışında, uzun yıllarını harcadığı midyeler konusuna bir daha hiç dönmez.[43]

Darwin en ünlü eseri olan ‘Türlerin Kökeni’ni ilk olarak 1859 yılında yayımlar, bu eser dışında on dokuz kitap daha yazmıştır, ama hiçbiri bu eser kadar önemli değildir (Tam adı şöyledir: ‘Doğal Seleksiyon Yoluyla Türlerin Kökeni Üzerine ya da Yaşam Mücadelesinde Avantajlı Irkların Korunması’; Orijinal İngilizce adı: ‘On The Origin of Species by Means of Natural Selection or The Preservation of Favoured Races in The Struggle for Life’.) Bu çalışma, Darwin’in Evrim Teorisi’ni ilk olarak açıkladığı çalışmadır. Darwin’in bu çalışmasının adından da anlaşılacağı gibi, onun Evrim Teorisi’nin en önemli unsuru ‘doğal seleksiyon’dur. (Seleksiyon ifadesi ‘ayıklanma’ ve ‘seçilim’ olarak da çevrilmektedir.) Bu çalışmada 1837 yılından beri tuttuğu notlardan, 1838 yılında okuduğu Papaz Malthus’un ‘Nüfusun İlkeleri’ adlı eserinden, 1842’de hazırladığı kuramının 3,5 sayfalık özetinden, 1844’te bu özeti 230 sayfaya genişletmesinden ve 1856’daki Lyell’in teşvikleriyle giriştiği çalışmalarından yararlandı. 1858 Eylülü’nde Lyell ve Hooker’ın ısrarlı tavsiyeleriyle 13 ay ve 10 günlük bir çalışmayla 1859 yılının Kasımı’nda ‘Türlerin Kökeni’ni yayımladı. Daha sonra önemli eklemeler ve düzeltmeler olduysa da Darwin’in ‘başyapıtım’ dediği eserinin özü diğer baskılarda aynı kaldı.[44] Eser 1860’ta 2. baskısını, 1861’de 3. baskısını, 1866’da 4. baskısını, 1869’da 5. baskısını, 1872’de 6. baskısını yaptı ve her baskıda düzeltmeler oldu. Kitaba ilavelerin içinde belki de en ilginci, 1869 baskısından itibaren Darwin’in, Herbert Spencer’in kullandığı ve evrim ile bütünleşmiş ifadelerden olan ‘en uygun olanın yaşaması’ (survival of the fittest) ifadesini kullanmaya başlamasıdır. Darwin ‘Türlerin Kökeni’nin ilk baskısında ‘evrim’ (evolution) terimini hiç kullanmaz, bu terimi sonradan kullanmaya başlar.[45] Bu terimi ilk kez ‘İnsanın Soyu’ (1871) adlı kitabında, sonra ise ‘Türlerin Kökeni’nin altıncı baskısında (1872) kullanır.

DARWIN’İN YAŞAM ÖYKÜSÜ: ‘TÜRLERİN KÖKENİ’NDEN ÖLÜMÜNE

Darwin’i ‘Türlerin Kökeni’ni 1859 yılında yazmaya iten en önemli sebeplerden biri 1958 yılında genç Alfred Russel Wallace’dan (1823-1913) aldığı mektuptur. Wallace, daha önce de irtibatta olduğu Darwin’e bilimsel araştırmalar için gittiği Malezya’dan yazdığı mektupta, gönderdiği makalesini okumasını ve uygun bulması halinde bilimsel bir dergide yayımlamasını ister. Makaleyi okuyan Darwin, kendisiyle aynı fikirleri paylaştığını gördüğü Wallace’ın, kendisinin önüne geçeceğinin telaşına kapılır. Öğüt ve yardım için başvurduğu arkadaşları Lyell ve Hooker, 1858’de Wallace’ın makalesiyle beraber, Darwin’in ilk taslaklarından bazılarını Linnaean Derneği’nin dergisinde yayımlatırlar. Böylece Darwin ve Wallace, doğal seleksiyon yoluyla Evrim Teorisi’ni ilk olarak ortaya koyanlar olma ayrıcalığını kazanırlar. Lyell ve Hooker, taslaklara eşlik eden mektuplarında Wallace ve Darwin’in ortak yayın konusunda uzlaşmış olduğunu ima ederler; fakat Wallace’ın Darwin’in bir evrim kuramı üzerinde çalıştığından haberi bile yoktur.[46] Wallace’ın sonraki eserlerinde Darwin’den övgüyle bahsetmesi, onun bu olaya pek alınmadığını göstermektedir. Her şeye rağmen doğal seleksiyonlu Evrim Teorisi’nin ortaya konuşu ‘bilim etiği’ açısından sorunlu bir şekilde olmuştur.

1860 yılında Darwin ‘Evcilleşmiş Hayvanların ve Bitkilerin Çeşitlemesi Üzerine’ isimli eseri üzerinde çalışmaya başladı ve hastalık gibi sebeplerden ötürü bu konudaki eseri 1868’de yayımlandı. 1862’de ‘Orkidelerin Üremesi’ adlı küçük bir kitapçık yazdı. 1864 yılında ‘Tırmanıcı Bitkiler’ üzerine yazdığı makale yeterince dikkat çekmedi, fakat bunu 1879’da bir kitap olarak yayımladığında epeyce bir ilgi gördü.[47]

Darwin, ‘Türlerin Kökeni’ni yazdığında insanın evrim geçirdiğini ileri sürmemiş, fakat “İnsanın kökleri ve tarihi aydınlatılmalıdır” diye bir cümlede konuyu geçiştirmişti.[48] Darwin, ‘İnsanın Soyu’ adlı eserini 1871’de, üç yıllık bir çalışmanın sonucunda yayımladı, ikinci ve düzeltilmiş basımı ise 1874’te yayımlandı. Bu kitabın tam adı ‘İnsanın Soyu ve Cinselliğe Bağlı Seleksiyon’dur. Darwin, ‘Türlerin Kökeni’ kitabında evrimsel gelişimi Yaratıcı’nın gerçekleştirdiği bir süreç olarak gördüğünü söylemişti;[49] ama onun evrim görüşünü yine de Hıristiyanlığın temel akidelerine ters ve ateist bir görüş olarak sunanlar vardı. İnsanın maymunumsu bir atadan geldiğini sonradan söylemesi Darwin’e karşı Hıristiyan çevrelerden gelen itirazları iyice arttırdı ama bu çevrelerden birçok kişi onun görüşlerinin dine aykırı olmadığını da ilk dönemlerden itibaren ifade ettiler.

Darwin, 1872’de ‘İnsanda ve Hayvanda Duyguların İfadesi’ isimli kitabını, 1875’de böcek yiyen bitkiler üzerine bir kitabını, 1876 yılında ‘Bitkiler Dünyasında Çapraz ve Kendiliğinden Üreme’ kitabını, 1877’de orkidelerin üremesi ile ilgili bir kitap, 1880’de ‘Bitkilerde Hareket Gücü’ kitabını, 1881’de solucanlarla ilgili bir kitabını yayımladı.[50] 1881’de kalp rahatsızlığı nedeniyle iyice çöktüğünde, ailesine Down köyündeki eski kilise avlusunda gömülmeyi istediğini söyledi. 19 Nisan 1882’de öldüğünde, güçlü bilim adamı dostları, Westminster Abbey’de gömülmesini sağladılar. Mezarı diğer ünlü bir bilim adamının, Isaac Newton’un birkaç adım ötesindedir.[51]

Darwin, birçok kişinin sandığı gibi ateist olduğunu söylememiştir. ‘Beagle Yolculuğu’ adlı kitabında doğanın Tanrı’nın yaratışının ürünleri ile dolu olduğunu söylüyor ve giriştiği tartışmalarda Kitabı Mukaddes’ten ayetleri örnek gösteriyordu.[52] En ünlü eseri ‘Türlerin Kökeni’ni’ ilk olarak yazdığında da kendini teist olarak nitelendiriyordu. Fakat daha sonraki dönemde agnostik (bilinemezci) olduğunu belirtmiştir.[53] Agnostik terimini ilk olarak kullanan kişi Darwin’in yakın arkadaşı ve bilimsel partneri Thomas Henry Huxley’dir. Bu terimi Tanrı’nın veya nihai bir sebebin var olup olmadığının bilinemeyeceği anlamında kullanmıştır.[54] Oğlu Francis Darwin’in derlediği birçok mektubundan da onun inançlı bir Hıristiyan’dan bilinemezci bir yapıya doğru değişim gösterdiği anlaşılmaktadır.[55] Bunun yanında canlıların ‘doğal seleksiyon’ ile çevrelerine adapte olmalarının ‘tasarıma’ işaret ettiğine dair fikirler de dile getirdi.[56] Darwin’in Hıristiyanlık ile zıt görüşlerini dindar bir Hıristiyan olan eşi Emma’yı üzmemek için dillendirmediğini söyleyenler de vardır.[57]

Baştan Tanrı’ya inanan bir kişi olan Darwin’in, bazı dini çevreler tarafından ‘kafir’ olarak nitelenmesinin ve bunların ona karşı cephe almasının, Darwin’in bilinemezci bir yapıya dönüşmesinde önemli bir psikolojik etken olduğu düşünülebilir. Evrim Teorisi’ni sistematik olarak savunan ilk kişi olan Lamarck, Tanrı’ya inancını belirtmişti. Darwin’in ‘doğal seleksiyon’ fikriyle Evrim Teorisi’ni savunduğu ve bu görüşün dinle daha uyuşmaz olduğu -haklı şekilde- söylenebilir; fakat ‘doğal seleksiyonlu evrim’ fikrini ortaya ilk koyan iki kişiden biri olma ayrıcalığına sahip Wallace da evrimin bilinçli bir yaratılış süreci olduğunu savundu.[58] Wallace ‘doğal seleksiyon’u düzenleyici bir makine olarak görüyordu, Darwin de kimi yazılarında ‘doğal seleksiyon’u üstün bir Varlığın tasarrufu olarak tanımladı.[59] Darwin’in inancında dalgalanmalar olduysa da yeni baskılarında sürekli düzelttiği ‘Türlerin Kökeni’nin en son baskısına kadar Yaratıcı’dan bahsettiği bölümleri çıkarmadı. İlerleyen bölümlerde göreceğimiz gibi ateizm ile Evrim Teorisi arasında önemli bir ilişki olmuştur. Fakat bu teorinin ateizm adına ortaya konduğunu veya mutlak olarak ateizme yol açtığını söylemek tamamen yanlıştır.

CHARLES LYELL, YERBİLİM ve TEKDÜZENCİLİK

Charles Lyell (1791-1875) pek çok açıdan Darwin’in hayatında ve Evrim Teorisi’nin ortaya konmasında etkili bir kişi olmuştur. Lyell’in ‘Yerbiliminin Prensipleri’ (Principles of Geology) kitabını Darwin, Beagle yolculuğunda yanına almış, bu kitaptan çok etkilenmiş ve ileride kendisinin de bir yerbilim kitabı yazabileceğini düşünmüştür.[60] ‘Darwin’in Buldoğu’ diye anılan Huxley, Lyell’in yerbiliminde savunduğu ilkelerin biyolojiye uygulanmasının Evrim Teorisi’ni doğurduğunu söylemiştir. Birçok bilim insanı ise, tam tersine, Lyell’in görüşlerinin Evrim Teorisi’nin kabulünü zorlaştırdığını ileri sürmüştür. Lyell’in yerbilimsel görüşünün Evrim Teorisi’nin kabulünü kolaylaştırdığı mı, zorlaştırdığı mı tartışılabilir. Fakat Darwin’i ‘Türlerin Kökeni’ni yazmaya en çok teşvik eden kişinin Lyell olduğunu, bizzat Darwin’in sözlerinden öğreniyoruz.[61]

Georges Cuvier (1769-1832) gibi ünlü bilim insanları, fosil ve yerbilim incelemelerinin sonucunda yeryüzünün aniyıkımlar (catastrophe) geçirdiğini savunmaya başladılar. Cuvier, fosillerdeki büyük kesikliklerin sel gibi büyük afetlerle açıklanabileceğini düşündü. Bunun Kitabı Mukaddes’teki anlatımlara da uygun olduğunu benimsedi; yalnız, Kitabı Mukaddes’teki altı günde yaratılışın, altı uzun zaman diliminde yaratılış olduğunun anlaşılması gerektiğini söyledi.[62] Kitabı Mukaddes’in bu şekilde yorumuna, uzun zaman diliminde yaratılışı kabul eden Cuvier’in muhalifi Lyell’in de bir itirazı yoktu, Darwin de bu yorumun aynısını ‘Beagle Yolculuğunda’ adlı kitabında savundu.[63] Fakat Lyell, Cuvier’in yeryüzünün geçmişinde günümüzdekine benzemeyen süreçlerin yaşandığı fikrine ve aniyıkımların meydana geldiğine katılmıyordu.[64] Lyell’in tekdüzenlilik (uniformitarianism) kuramı dört ana başlıkta toplanabilir:

  1. Doğal yasalar uzam ve zamanda sabittir (tekdüzenlidir). Aslında aniyıkımcıların çoğu bu konuda Lyell ile farklı düşünmüyordu.
  2. Geçmişin olaylarını açıklamak için, şu anda işleyen ve Dünya’nın yüzeyini biçimlendiren süreçlere başvurulmalıdır (sürecin tekdüzenliliği). Bu yine, Dünya’ya ilişkin bir sav değil, bilimsel metot ile ilgili bir yargıdır. Aniyıkımcıların çoğu bu konuda da aynı fikirde olmakla beraber, geçmişteki bazı olayların, artık etkili olmayan, ya da çok yavaş biçimde işleyen nedenlerin sonucu olabileceğini düşünüyorlardı.
  3. Yerbilimsel değişim afet sonucu ya da aniden değil; yavaş, aşamalı ve düzenli olarak gerçekleşir (hızın tekdüzenliliği). Bu aniyıkımcılar ile tekdüzenciler arasındaki gerçek bir farktır.
  4. Dünya oluşumundan bu yana temelde aynı kalmıştır (yapılanmanın tekdüzenliliği). Lyell’in açıkça yanlış olan bu görüşü pek az anılır. Modern yerbilimi tekdüzenciler ile aniyıkımcıların görüşlerinin bir sentezidir.[65]

Lyell’in yaklaşımı (kendi karşı kampındaki birçok kişinin de katıldığı gibi) uzun zaman dönemlerini kabul ettiği için, halk arasında yaygın olarak kabul görmüş olan Usher’in, Dünya’yı 6000 yıllık bir yer olarak gören yaklaşımına tersti. Ancak bu, Evrim Teorisi’nin muhakkak uzun bir zaman dilimini gerekli gören açıklamaları için gerekliydi. Darwin, Lyell’in izinden gitti ve yerküreye bir yaş tespit etmek için tahminler yaptı; bir vadinin deniz tarafından her yüzyılda yaklaşık iki buçuk santim aşındırıldığı hesabından yola çıkarak ‘300 milyon yıl’ sonucuna ulaştı.[66] Darwin’in Dünya’nın yaşı hakkındaki tahmini,  modern yer-biliminin ‘4,5 milyar yıl’ olan tahmininden çok daha az bir süredir; fakat yeryüzünün Usher’in tahmininden çok daha yaşlı olduğunu söylerken tamamen haklıdır.

Evrim Teorisi açısından yeryüzünün yaşlı olması avantaj gibi gözükmekle beraber, onun yaşlı bir gezegen olduğunu savunanların çoğu -Cuvier ve Lyell gibi- Evrim Teorisi’ne inanmamışlardır. Örneğin Lyell, ‘Yerbiliminin Prensipleri’ kitabında Lamarck’ın Evrim Teorisi’ni ele almış ve reddetmişti.[67]

Lyell’in, Evrim Teorisi’ni reddetmesine rağmen Darwin’e etkisi büyük oldu. Darwin, zihni yapısının şekillenmesinde büyük rolü olan Beagle yolculuğunun St. Jago’daki ilk durağından itibaren, Lyell’ın ‘Yerbiliminin Prensipleri’ adlı kitabındaki görüşlerin doğruluğuna kanaat getirdi.[68] Darwin’in Beagle seyahatini yazdığı ilk kitabından hemen sonra yazdığı ‘Mercan Kayaları’ adlı kitapta, bazı adalarda karanın nasıl yükseldiğini, denizden yüksek seviyede ölü mercanlar bularak gözlediğini; başka yerlerdeyse karaların çöktüğü için mercanların çökmeyle beraber yukarı doğru büyüdüğünü yazar. Bu sonucun, Lyell’in, yeryüzünün bir kısmının yavaş yavaş batarken, bir kısmının da yavaş yavaş yükseldiği izahıyla tamamen uyumlu olduğunu söyler.[69]

Darwin’in Lyell’in yerbilimsel görüşlerinden etkilendiği kitaplarından açıkça belli olsa da; Huxley’in, Evrim Teorisi’nin, Lyell’in yerbilimdeki görüşlerinin biyolojiye uygulaması olduğunu söylemesi abartılı gözükmektedir. Yeryüzünde ve evrendeki oluşumların aşamasal olarak izahı Leibniz’de, Kant’ta, Buffon’da ve Lamarck’da da vardı. Lyell’in tekdüzenci yaklaşımının en önemli özelliklerinden biri yeryüzündeki oluşumları, dönüşümlü bir model içinde durağan bir durumda göstermesidir ki; bu yaklaşımı, Ernst Mayr’ın da dediği gibi Evrim Teorisi ile hiç uzlaşamayacak bir görüştür.[70]

Usher gibi Dünya’nın yaşını 6000 yıldan ibaret görenler, aniyıkımcılığın afetlerle yerbilimsel olayları dar bir aralığa sıkıştırmasına muhtaçtırlar. Ama aniyıkımcılığa inanmak, 6000 yıllık Dünya düşüncesine inanmayı gerektirmez; nitekim aniyıkımcılığın en ünlü isimleri Cuvier, Agassiz, Sedgwick ve Murchison Dünya’nın tarihinin çok gerilere uzandığını savunmuşlardır.[71] Bu da bize tekdüzenlilik ile aniyıkımcılık karşıtlığının din düşmanlığı ile din savunusu karşıtlığına indirgenmesinin yanlış olduğunu göstermektedir ki böyle bir hata geçmişte yapılmıştır.

Aggasiz, canlı türlerinin çoğunun yok olduğunu ve yeni yaratılışlar ile yerlerinin doldurulduğunu söylemişti. Lyell da yaratılışta her şeyin mümkün olduğunu ve yok olan türlerin yerine yenilerinin yaratıldığını söylüyordu.[72] Yok olan türler; yaratılışı, Linnaeus gibi yorumlayıp, ‘varlık merdivenleri’nde boşluk kabul etmeyenler için sorundu. Fakat hem aniyıkımcı, hem tekdüzenci birçok düşünür, yaklaşımlarının ‘yaratılış’ ile uyum içinde olduğu kanaatini taşıdılar ve bunu açıkça ifade ettiler.

Lyell’in, Evrim Teorisi açısından diğer bir önemi ise Lamarck’ın Evrim Teorisi’nin yayılmasını, bu yaklaşıma getirdiği eleştirilerle durdurması olmuştur. Diğer bir tekdüzenci bilim adamı olan Robert Chambers, 1844 yılında yayımlanan ‘Yaratılışın Doğal Tarihinin İzleri’ (Vestiges of The Natural History of Creation) adlı kitabıyla büyük etkide bulundu (başta kitabı isimsiz yayımlamıştı, sonradan ismini açıkladı). Bu kitabında Lamarck’ın aşamalı mükemmele doğru giden evrim anlayışıyla tekdüzenci bir yerbilimsel yaklaşımı beraber savundu. Ayrıca embriyonun geçirdiği aşamaların (bireyoluş: ontogeny) türün tarihini tekrarladığını (soyoluş: phylogeny) söyledi. Darwin, Chambers’ın kitabına getirilen eleştirileri gözlemleyip, bu eleştirileri göz önünde bulunduran bir Evrim Teorisi geliştirdi. Chambers, Darwin’in dışında Wallace, Herbert Spencer ve Arthur Schopenhauer üzerinde de etkili oldu.[73] Evrim Teorisi ile ilgili tartışmalar, bu teorinin ilk ortaya konduğu dönemden beri hep yerbilimsel tartışmalarla bir arada yürüdü. Zamanla Usher’in ortaya koyduğu kronolojiyi ciddiye alan kalmadı. Modern yerbilimi, hem tekdüzenci, hem de aniyıkımcı yaklaşımın sentezinin yapılabileceğini gösterdi. Fakat ilerleyen bölümlerde görüleceği gibi Dünya’nın bilinen yaşı içerisinde türlerin evriminin açıklanıp açıklanamayacağı sorusu gündemdeki yerini hep korudu.

MALTHUS’UN NÜFUS TEORİSİ VE DOĞAL SELEKSİYON

Evrim Teorisi’nin ortaya konmasına ve kabul edilmesine yol açan anlayışın (paradigmanın), hem felsefe hem de bilim alanındaki gelişmelerle yakın ilgisi vardır. Konunun yabancısı olanların belki de en şaşıracakları hususlardan biri, bu paradigmanın oluşmasında iktisat teorilerinin ve dönemin iktisadi, sosyal yapısının etkisini görmek olacaktır. Bertrand Russell, Darwin’in teorisinin, liberal ekonominin ‘bırakınız yapsınlar’ (laissez-faire) ilkesine dayanan kuramının, canlılar dünyasına yansıtılmasından ibaret olduğunu ve bu teorinin Malthus’un (1766-1834) nüfus kuramından esinlenerek ortaya konduğunu söylemektedir.[74] Darwin, Ekim 1838’de, Malthus’un ‘Nüfusun Prensipleri Üzerine’ (An Essay on The Principle of Population) kitabını okuduğunu ve ‘yaşam kavgası’ ile ‘doğal seleksiyon’ fikirlerinin oluşumunda bu kitabın etkili olduğunu yaşam öyküsünde belirtmiştir.[75]Türlerin Kökeni’ gibi kitaplarında da Malthus’a atıflar yaparak, onun, kendisi üzerindeki etkisini göstermiştir.[76] Darwin ile aynı dönemde ve ondan bağımsız şekilde, türlerin ‘doğal seleksiyon’ ile evrim geçirdiğini söyleyen Wallace da, papaz Malthus’un aynı eserinden derin bir şekilde etkilendiğini söylemiştir.[77] Sosyal Darwinizm’i ortaya koyan ve biyolojide Lamarck’a yakın bir Evrim Teorisi anlayışını benimseyen Herbert Spencer da Malthus’tan etkilenerek Malthus’un nüfus prensiplerinin sosyal ilerlemenin dinamik aracı olduğuna inandı.[78]

Malthus, insan nüfusunun var olan gıda kaynaklarına göre çok hızlı arttığını, gıda kaynaklarının aritmetik tarzda artmasına karşılık nüfusun geometrik olarak çoğaldığını söyledi.[79] Mevcut gıda kaynaklarının yetersizliği; fakir, beceriksiz ve güçsüz olanların, bu kaynaklara diğerleri kadar başarılı bir şekilde erişememelerine ve böylece ölerek elenmelerine sebebiyet verecektir.[80] Bu, güçlü olanın yaşaması, güçsüzün ise doğal seleksiyona uğraması anlamını taşımaktadır. İşte bu fikir, Darwin’in ve Wallace’ın Evrim Teorileri’nin kalbini oluşturarak, onları, Lamarck gibi kendilerinden önceki evrimcilerden ayıran görüşlerini ortaya koymalarında ilham kaynağı oluşmuştur. Darwin ve Wallace’ı, diğerlerinden farklı kılan ‘doğal seleksiyon’u keşfetmiş olmaları değildir; doğada güçlünün yaşayıp zayıfın eleneceği şeklinde bir fikre Malthus’dan önce ve Malthus’la Darwin arasında birçok kişide de rastlayabiliriz. Onları farklı kılan, türlerin bugün oldukları gibi gözükmelerini ve ortaya çıkmalarını sağlayan en temel mekanizmanın ‘doğal seleksiyon’ olduğunu söylemeleridir. Ernst Mayr, Malthus’un, Darwin’in Evrim Teorisi’nin oluşmasındaki katkısını, Darwin’in teorisindeki beş madde ve üç çıkarsama (inference) ile gösterir:

  1. Bütün türlerin öyle yüksek bir üreme gücü vardır ki bu, Malthus’un geometrik büyüme dediği sonuca götürür. Bu durum, türlerin yavruları da başarılı bir şekilde üreyebilirlerse gerçekleşir.
  2. Senelik küçük dalgalanmaları ve arada gerçekleşen büyük dalgalanmaları hariç tutarsak, nüfus genelde belli bir sabitliktedir.
  3. Doğal kaynaklar sınırlıdır. Sabit bir çevrede genelde bu kaynaklar sabit kalır.

ÇIKARIM 1: Mevcut kaynakların besleyebileceğinden daha çok nüfus ürediğine göre, bireyler arasında yaşam için şiddetli bir kavga olacaktır ve bu yeni neslin yalnızca bir bölümünün normal yaşam süresini yaşayabileceğini göstermektedir.

  1. Bireylerin hepsi birbirinden farklıdır; her nüfusun içinde bir sürü farklılıklar vardır.
  2. Bu farklılıkların çoğu kalıtımsaldır.

ÇIKARIM 2: Yaşam mücadelesinde var olmak rastgele değildir, bu daha çok kalıtsal özelliklere bağlıdır. Bu değişik özelliklere sahip olan varlıkların arasında, bu değişikliklerin belirleyici olduğu ‘doğal seleksiyon’ mekanizması işler.

ÇIKARIM 3:  Nesiller boyunca süren bu ‘doğal seleksiyon’ süreci, ilerideki nesillerin küçük aşamalarla değişmesine rol açar; işte bu Darwin’in Evrim Teorisi’dir ve türler böyle oluşur.[81]

Aktarılan bu çıkarımlar, Malthus’un nüfus görüşünün, Darwin’in Evrim Teorisi’ni oluşturmasında ne kadar etkili olduğunu göstermektedir. İlginçtir ki Mayr, diğer birçok biyoloğa nazaran Malthus’un Darwin üzerindeki etkisini küçümsemektedir. Malthus’un Darwin üzerindeki etkisi tartışma konusu olmuştur. Young gibi bazı bilim insanları Darwinizm’i Malthusçuluk ile eşitlemişlerdir.[82] Darwin’in kendisinin de, kuramı oluşturmasında katkısının önemini vurguladığı Malthus’un nüfus yaklaşımıyla; Evrim Teorisi’nin, türlerin bireylerine yaklaşımı arasındaki paralellik apaçıktır.

Darwin’i, kendi çağının sosyolojik ve sosyo-ekonomik ortamından, dedesi gibi bir evrimciden, Lyell’in ve Malthus’un kitaplarından aldığı etkilerden soyutlayarak anlayamayız. Bazı evrimci bilim insanlarının bu etkileri küçümseme sebebi; Evrim Teorisi’nin, objektif bir teori olmadığı, Darwin’in, yaşadığı çağın koşullarının ve kendi psikolojik durumunun etkisi altında bu teoriyi oluşturduğuna dair bir itirazdan korktukları içindir. Oysa Evrim Teorisi’ni kabul eden birçok evrimci bilim insanı (Peter J. Bowler gibi), Darwin’deki bu etkileri kabul etmeyi mahzurlu görmemişlerdir. Tarihçi John Greene, ‘doğal seleksiyon’ fikrini ilk olarak birbirlerinden bağımsız şekilde dile getiren bilim adamlarının (Spencer, Darwin ve Wallace), hep İngiltere’den aynı dönemde çıkmış olmasına dikkat çekmekte ve kendi sosyolojik ortamları ile kültürlerini, bu bilim insanlarının, canlılar dünyasına yansıttığına, bu olguyu delil göstermektedir.[83]

Darwin’in zihin yapısının oluşumu birçok etkiden bağımsız anlaşılamayacağı gibi, Malthus’un zihin yapısının oluşumu da ancak onu etkileyen düşünürlerin bilinmesiyle daha iyi anlaşılacaktır. Bunlar arasında özellikle dört Fransız önemlidir: Condorcet (1743-1794), Turgot (1727-1781), Montesquieu (1689-1755) ve Evrim Teorisi ile pozitivist felsefesi aynı paradigmada birleştirilen Auguste Comte.[84] 1750 yılında Turgot kültürel gelişmenin aşamalarını avcılık, hayvancılık, tarımcılık ve devletin kurulması olarak sıraladı.[85] Dönemin etkili düşünürleri Malthus’a ve de onun üzerinden ve doğrudan Darwin’e ve Wallace’a etki ettiler. Pozitivizme, kültürel evrime, iktisada dair fikirler; canlılar dünyasında, Evrim Teorisi’nde yansımalarını buldu. Tüm bu fikirler Evrim Teorisi’nin oluşumu kadar kabulünde de etkili oldu.

YAPAY SELEKSİYONDAN DOĞAL SELEKSİYONA GEÇİŞ

Darwin’in ‘doğal seleksiyon’ (natural selection) fikrine ulaşmasında, Malthus’tan aldığı etkiler kadar hayvan yetiştiricileri üzerinde yaptığı gözlemler de etkili olmuştur. Gerçi Malthus da hayvan ve bitki yetiştiricilerinin ‘yapay seleksiyon’ (artificial selection)  yolu ile tür içinde düzeltme yapmalarından bahsetmiştir; fakat o, Darwin’in aksine, bu ‘yapay seleksiyon’un belli sınırları olduğunu vurgulamıştır.[86] Darwin için ise ‘yapay seleksiyon’  fikri çok önemliydi, o ‘doğal seleksiyon’nu birçok defa ‘yapay seleksiyon’ ile analoji kurarak temellendirmeye çalışmıştır ve ‘Türlerin Kökeni’ kitabının ilk bölümünü bu konuya ayırmıştır. Hayvan yetiştiricisi istediği türün bireyini seçmekte ve gelecek nesli bu bireyden üretmektedir. Böylece türün içinde istediği özelliklerin nesilden nesile aktarılmasını sağlamaktadır.[87]

Bu, benzetmeye dayalı akıl yürütmenin (analojinin) birçok sorunları bulunmaktadır. Bunlardan bir tanesi, ‘yapay seleksiyon’da hayvan yetiştiricisi, bilinçli şekilde istediği canlıyı seçmekte ve onun özelliklerinin genetik olarak aktarılmasını sağlamaktaydı. Doğada hayvan yetiştiricisinin oynadığı rolü neyin oynayacağını göstermek gerekmekteydi. Darwin’e göre doğada bu seçici etkiyi ‘var olma savaşı’ gerçekleştirecekti; ‘var olma savaşı’, ‘Türlerin Kökeni’ kitabının üçüncü bölümünü oluşturur. Darwin, ‘var olma savaşı’nı, Malthus’un nüfus kuramından esinlenerek kendi kuramına monte etmiştir.

Bunun Darwin’i ulaştırdığı nokta ‘doğal seleksiyon’dur. ‘Türlerin Kökeni’nin dördüncü bölümünün başlığı da budur. Darwin, ikinci bölümde canlılardaki çeşitliliğin (varyasyonların) doğa ortamında nasıl meydana geldiğini incelerken, varyasyonların oluşumunun temel prensiplerinin neler olduğunu beşinci bölümde ele alır. Varyasyonların olması ‘doğal seleksiyon’ sürecinin işlemesi için önemlidir; varyasyonlar yoksa ‘doğal seleksiyon’ işlemez.[88] Darwin’in Evrim Teorisi’ne göre bir sürü zürafa varyasyonu önce oluşur, otlar ortadan yok olduğu bir dönemde, boynu kısa zürafalar ‘doğal seleksiyon’a uğrar ve yüksek dallardaki yaprakları yiyebilen zürafalar hayatta kalır. Daha sonraki nesilde zürafalar, yaprakları yiyebilen uzun boyunlu zürafanın dölleri olarak uzun boyunlu doğarlar. Bu görüş, Lamarck’ın, canlıların ihtiyaçları sonucunda hareket edip, bu hareketle değişikliğe uğramaları (zürafaların uzun dallara erişmek için boyunlarını hareket ettirip uzatmaları) ve bunu sonraki nesillere aktarmalarına dayanan görüşünden farklıdır. Darwinizm’de önceden oluşan varyasyon, çevrenin elemesine yakalanır (doğal seleksiyon) veya yakalanmaz (en uygunun yaşaması), ama çevreye uymak için canlı kendi kendini farklılaştırmaz.

Bazı bilim insanları, Darwin’in ‘Türlerin Kökeni’ni ilk yazdığı dönemde ‘yapay seleksiyon’ ile ‘doğal seleksiyon’ arasından analoji kurduğunu; bunda, ‘yapay seleksiyon’u gerçekleştiren insanın yerine ‘doğal seleksiyon’da Tanrı’yı koyduğunu söylerler.[89] Daha sonraki dönemlerde Darwin bilinemezciliğe kaymış olsa bile, ‘doğal seleksiyon’ un; en ünlü kullanıcısı tarafından bile, mutlak anlamda ateist bir eleme aracı olarak görülmemiş olması önemlidir. Richard Dawkins gibi “Doğal seleksiyon doğanın kör saatçisidir; kördür, çünkü ileriyi görmez, sonuçları hesaplamaz, görünen bir amacı yoktur”[90] diyenler de vardır. Bu bakış açısına göre doğada birçok ucube varyasyon ortaya çıkmıştır, canlıları tasarımlı gibi algılamamızın sebebi ‘doğal seleksiyon’ un ucubeleri elemesidir. Görüldüğü gibi Evrim Teorisi’nin içinde en ateistik kullanım ‘doğal seleksiyon’ ile ilgili olmuştur. Fakat ‘doğal seleksiyon’a inanmak mutlak olarak ateist olmaya yol açmamıştır. ‘Doğal seleksiyon’ mekanizmasının türlerin oluşumunda çok önemli olduğuna inanan birçok biyolog ve düşünür, Richard Dawkins gibi, ‘doğal seleksiyon’u canlıları oluşturan, ‘kör saatçi’ olarak değerlendirmemişlerdir.[91]

Daha önce de görüldüğü gibi, Darwin ile beraber ‘doğal seleksiyon’ ile türlerin oluşmasını savunan ilk iki kişiden biri olan Wallace, canlıların bilinçle oluşturulmuş bir sürecin ürünleri olduğuna (özellikle insan zihninin kapasitelerinin bunu gösterdiğine) inanıyordu. Wallace, ölen ve elenen canlıların en zayıflar olduğunu, hayatta kalanların en iyi beslenen ve düşmanlarından en iyi korunanlar olduğunu söyledi.[92] Wallace, doğanın nüfusu kontrol edici etkisini vurgularken, Malthus’tan, Darwin’in ondan etkilendiğinden daha çok etkilendiğini göstermektedir.

Wallace, ‘yapay seleksiyon’ ile ‘doğal seleksiyon’ arasında bir benzerlik kurulamayacağını söyleyerek Darwin’den ayrılmaktadır. Ayrıca Darwin gibi ‘seksüel seleksiyon’a özel bir yer ayırmaması da Darwin’den ayrıldığı diğer bir noktadır. Darwin, tavus kuşunun kuyruğuyla eşini cezbetmesini veya kavgada kendisini üstün kılacak kadar gelişmiş organlarıyla dişisinin beğenisini kazanan erkeği, ‘seksüel seleksiyon’un örnekleri olarak sundu. Bunda genelde ‘dişinin seçimi’ (female choise) önemlidir; dişinin seçtiği erkek üreyip yeni döllere kendi özelliklerini aktarır.[93]

Wallace, ‘doğal seleksiyon’ mekanizması ile insan beyninin oluşumunun anlaşılamayacağını, ancak bilinçli bir müdahale ile insandaki ahlaki kapasitenin oluşabileceğini söylerken, ‘doğal seleksiyon’u sınırlandırarak da Darwin’den ayrılır. ‘En uygun olanın yaşaması’ Wallace’a göre de kanundur, farklılıklarına rağmen bu temelde Darwin’le aynı noktadadırlar.

Darwin’in çok önem verdiği ‘yapay seleksiyon’ aslında Evrim Teorisi açısından birçok güçlüklerle doludur. Hayvan yetiştiricileri, yıllardır inek, koyun, at gibi birçok hayvanla uğraşmaktadırlar, fakat hiç kimse yeni bir cinsin, familyanın ortaya çıktığına tanıklık edememiştir. Bilinçli müdahaleler ile bile yeni tek bir cinsin, familyanın oluşması mümkün olamamışken, doğada oluşan rastgele değişiklikler ile milyonlarca türün, cinsin, familyanın ortaya çıkmasını açıklamak önemli bir sorun olarak görünmektedir. Teorinin savunucuları, evrimin oluşumunu çok uzun bir zamana yayarak bu sorundan kaçınmaya çalıştılar: “Güçlü ve avantajlı olan canlı, gıda kaynaklarına ulaşmadaki ve cinsel ilişkiye girmedeki avantajından dolayı yaşamayı ve genetik özelliklerini sürdürmeyi başarıyor olabilir” dediler.

ORTAK ATADAN DEĞİŞME YOLUYLA EVRİM TEORİSİ

Darwinci Evrim Teorisi; en önemli mekanizması ‘doğal seleksiyon’ olan, bütün canlıların, geçmişte yaşamış ‘ortak bir ata’dan (common ancestor) değişerek geldiklerini söyleyen ve onları ‘ortak bir soy’ (common descent) yoluyla bağlayan bir teoridir. Türlerin birbirinden değiştikleri kabul edildikten sonra tüm türlerin, cinslerin, familyaların ‘ortak bir ata’dan geldiği sonucuna varılmıştır. Lamarck’ın Evrim Teorisi’ne göre ise türler ortak bir atayla birbirlerine bağlanmamışlardır. Bu fikre, ilk olarak, yanlışlığını göstermek için de olsa, Buffon’da rastlıyoruz. Daha sonra Charles Darwin’in dedesinde de benzer fikirler vardır. Ama ‘ortak soy’ yoluyla türlerin hepsinin birbirine bağlanması görüşü ancak Darwin tarafından detaylıca savunulmuş ve yaygınlık kazanmıştır.

Darwin, ‘Türlerin Kökeni’ kitabının birçok yerinde, ‘ortak soy’ yoluyla türlerin bağlanmasından söz etmektedir. Fakat özellikle altıncı ve onuncu bölümden on üçüncü bölümün sonuna kadar olan kısım bu konuyla ilgilidir. Kitabın en son cümlesi ise “Yaratıcı’nın meydana getirdiği bir veya birkaç basit canlı formundan diğerlerinin evrimleşmiş olduğunu öngören bir hayat görüşünde yücelik olduğu” ifadesiyle biter. Darwin anılan eserinin 1859’daki ilk baskısının bitiriş cümlesinde ‘Yaratıcı’ ifadesine yer vermemişti,[94] 1860’taki ikinci baskıda ‘Yaratıcı’ ifadesine yer verdi. Darwin hayattayken 1861’de üçüncü, 1866’da dördüncü, 1869’da beşinci ve 1872’de altıncı ve son baskıyı yaptı; Darwin’in tüm baskıları boyunca kitabında düzeltmeleri sürdü, fakat 1860’ta yaptığı değişikliği hep muhafaza etti.[95] Böylece Darwin, ‘evrimsiz doğrudan yaratılışı’ sadece ilk ortak atayla sınırlı tutuyor, diğer canlıların bu ortak atadan evrimleştiğini söylüyordu. Tanrı’nın evrene hiçbir müdahalesine inanmadığını savunanlara göre, bu ilk canlının da Tanrı’nın doğrudan yaratışı olarak görülmemesi; onun, cansız maddeden, ‘kendiliğinden türeme’ yoluyla oluştuğunu kabul etmek gerekmektedir. Darwin’in görüşü her ne olursa olsun, ateist-Darwinciler ilk ortak atanın ‘kendiliğinden türeme’ yoluyla, cansız maddeden tesadüfen oluştuğuna ve bu canlı formdan diğer tüm canlıların evrimleştiğine inanırlar. Yani evrim, bu bakış açısına göre, kendiliğinden türeyen ilk canlının nesiller boyu farklılaşmasıdır; kısacası bütün türleri, cinsleri, familyaları, takımları, sınıfları, filumları ve âlemleri ile canlıların var oluşunun açıklaması budur.

Birçok teist-evrimci de yine aynı süreci öngörmektedirler, fakat onlar ilk canlının ortaya çıkışından türlerin evrimleşmesine kadar olan sürecin; ‘tesadüfler’ ile değil, ‘Tanrı’nın kontrol ve yönlendirmesi’ ile oluştuğuna inanırlar. Teist-evrimciler ‘ortak ata’dan gelme fikrine, yalnızca tesadüfi doğal seleksiyon mekanizması ile türlerin oluşumunun izah edilmeye çalışılmasına olduğu kadar tepki göstermemişlerdir. 19. yüzyılın sonunda ve 20. yüzyılda evrimi savunanlardan (teist ve ateist), Lamarck gibi, ‘kendiliğinden türeme’ yolu ile ortaya çıkan birçok canlının, ayrı yollarla evrimleştiklerini savunan pek kimse kalmamıştır. Yeni-Lamarckçılar da ‘ortak ata’ yoluyla evrimleşmeyi savunmuşlardır.

Darwin’in teorisini ortaya koyduğu dönemde Linnaeus’un canlılar sınıflaması hâkimdi. Bu sınıflama, canlıların, benzerlik ve farklılıklarına göre hiyerarşik olarak sıralanmasını içeriyordu. Darwin, grupları birbirinin altına sıralayan bu hiyerarşinin, ortak atadan evrimleşmenin kabul edilmesi suretiyle açıklamasının yapılabileceğini söyledi.[96] Darwin’den önceki sınıflamalarda canlıların benzerlikleri en temel kriterdi, Darwin daha önceden canlıların sınıflaması için kullanılan bu benzerlikleri (homologies) ortak atadan evrimleşmenin delili olarak kullandı. Buna göre, evrimsel tarih (phylogeny) canlıların benzerlikleri üzerine bina edildi; yakın akrabaları ve uzak akrabaları belirlemenin kriteri bu oldu.[97]

Darwin’in takipçilerinin, özellikle Haeckel’in (1834-1919) çalışmaları tamamen bu noktaya odaklandı. Bu çalışmalarla, hayvan ve bitkiler üzerine araştırmaların sadece bir katalog düzenleme çalışması olmadığı, amacın evrimsel tarihi ortaya koymak olduğu gösterilmeye çalışıldı. Bilhassa 19. yüzyılın sonunda ve 20. yüzyılın başında evrimci biyologların en önemli uğraşı buydu. Özellikle Haeckel’in 1894-1896 yıllarında yazdığı ‘Sistematik Evrimsel Tarih; Organizmaların Doğal Tarihinin Soylara Dayalı Taslağı’ (Systematic Phylogeny; A Sketch of A Natural System of Organisms Based on Their Descent) adlı kitabında çizdiği canlıların soy ağacı, önemli bir tartışma konusu olmuştur. Evrim Teorisi’ni bu şekilde ele alış, evrimsel biyolojiyi, matematik kökenli bilimlerden çok uzak noktaya götürür ve evrimsel biyolojiyi tarihsel bir araştırma ve sıralama bilimine indirger. Günümüz biyologları bu soy ağaçları için Haeckel’den daha kötümserdirler.[98] Evrim Teorisi açısından kritik nokta, canlıların benzerliklerinden ortak bir atadan evrimleşmeye yükselinip yükselinemeyeceğidir; bu konuyu üçüncü bölümde ele alacağım.

İNSAN SOYUNUN MAYMUNUMSU CANLILARLA İLİŞKİLENDİRİLMESİ

Darwin’in, canlıların ortak atadan evrimleştiklerini söyleyen teorisi, bu ortak noktadan dallanıp budaklanan bir ‘soy ağacı’nı ortaya çıkarıyordu. Bu yaklaşımın gündeme getirdiği belki de en temel sorun, insanın bu ‘soy ağacı’nın neresinde olduğuydu. Linnaeus’un canlılar sınıflamasında insan maymuna yakın bir yere konmuştu. Morfolojik (dış-şekilsel) özelliklere dayanan bir sınıflamada, memeli olmalarından morfolojik özelliklerine kadar benzer birçok özellikleri olan maymun ve insanın birbirlerine yakın bir yere konması beklenirdi; Linnaeus da öyle yapmıştı. Morfolojik benzerlikleri, ortak atadan türemenin delili sayan Evrim Teorisi’nin doğal sonucu da, maymun ve insanı ortak bir atadan türetip yakın akraba ilan etmekti; Darwin ve Huxley de öyle yaptılar, daha önce Lamarck da insanın maymunumsu canlılardan türediğini söylemişti.

Darwin’in, Evrim Teorisi’ni nasıl geliştirdiğini inceleyen uzmanların hemen hepsi, onun ‘Türlerin Kökeni’ kitabında insanın maymunumsulardan evrimleştiğini hiç ileri sürmemiş olsa da, bu kitabı yazdığı dönemde de insanın maymunumsulardan evrimleştiği kanaatinde olduğunu söylerler. Morfolojik benzerlikleri, ortak atadan evrimleşmenin delili sayan ve Lamarck’ı okumuş olan Darwin’in o dönemde de bu kanaatte olduğu rahatlıkla tahmin edilebilir. Nitekim o, ‘Türlerin Kökeni’nde, insanın köklerinin ve tarihinin aydınlatılması gerektiğini söylemişti;[99] ancak anlaşılıyor ki bu konuda gelecek tepkilere hazır değildi. Darwin, tüm dikkatine rağmen şimşekleri üzerine çekmekten kurtulamadı. Ama özellikle ‘Darwin’in Buldoğu’ lakabını almış olan Thomas Henry Huxley (1825-1895), tartışmalardan kaçan Darwin’in yerine birçok tartışmada ön plana çıktı ve Darwin’den önce, ‘İnsanın Doğadaki Yerine İlişkin Deliller’ (Evidence As to Man’s Place in Nature) adlı 1863’te yayımlanan kitabında, apaçık bir şekilde insanın maymunumsu bir atadan evrimleştiğini ileri sürdü.

Huxley, yerbilimci Lyell ve botanikçi Hooker gibi isimler ile beraber Darwin’e en yakın halkada yer alıyordu. Huxley fizyoloji ve embriyoloji gibi biyolojinin dallarıyla uğraşıyordu. Darwin’in ‘Türlerin Kökeni’nin ilk olarak yayımlanmasından bir yıl sonra, 1860’ta; Huxley, bu eserin, bir gün yanlışlığı ispat edilse bile çok değerli bir eser olduğunu, biyoloji alanında benzerinin bulunmadığını ve biyoloji ile beraber bütün bilimleri etkileyeceğini söyledi.[100] Onun bilinen en ünlü tartışması, Oxford’daki Britanya Cemiyeti’nde (British Association) yapılan bir toplantıda, Başpiskopos Samuel Wilberforce ile gerçekleşmiştir. Wilberforce, Huxley’e büyükbabasının mı büyükannesinin mi tarafından maymun soyundan türediğini sorar. Huxley, maymun soyundan gelmeyi; hünerlerini, anlamadığı bir teoriye saldırmak için yanlış bir şekilde kullanan biri olmaya tercih edeceğini söyleyerek cevap verir. Huxley, Darwin’in yavaş ve sürekli bir evrimi öngören yaklaşımına karşı, canlıların evrimleşmesinde sıçramalar (saltation) olabileceğini savunarak Darwin’den ayrılmıştır.

1863’te yazdığı kitabında Huxley, Richard Owen’ın insan ve maymun beyni arasında var olduğunu ileri sürdüğü farklara cevap vermeye çalıştı. Darwin ise insan soyunu tartıştığı kitabı ‘İnsan Soyu ve Cinselliğe Bağlı Ayıklanma’yı ancak 1871’de, ‘Türlerin Kökeni’nin ilk baskısından 12 yıl sonra yayımladı. Bu eserinde insanın, maymunumsu atadan (ape-like progenitor) evrimleştiğini ileri sürdü. İnsanın zihinsel özellikleri ve ahlaki yapısının bile ‘doğal seleksiyon’a bağlı bir süreçle oluştuğunu savundu.[101] Darwin’in yaklaşımına göre insan ile maymun arasındaki fark, mahiyet farkı değil sadece derece farkı idi. Wallace, bu konuda Darwin’den farklı bir görüşe sahipti; kendisi ateşli bir ‘doğal seleksiyon’ taraftarı olmasına rağmen, insan zihninin ‘doğal seleksiyon’ ile açıklanamayacağını savundu.[102] Doğal seleksiyona dayalı Evrim Teorisi fikrini ilk ortaya koyan iki kişiden biri olan Wallace’ın, insanın diğer tüm canlılardan mahiyet itibarıyla farklı olduğunu benimsemesi önemlidir. Bu, insan ile maymun arasında mahiyet farkı olduğunu söyleyenlerin mutlaka Evrim Teorisi’ni reddettiği veya Evrim Teorisi’ne inananların mutlaka insan ile maymun arasında derece farkı olduğunu savunmak zorunda oldukları şeklindeki genel önyargılara tamamen ters tarihsel bir olgudur. Görüldüğü gibi bir kişinin Evrim Teorisi’ne, hatta doğal seleksiyona dayalı Evrim Teorisi’ne inandığını söylemesi, canlıların kökenine dair tüm görüşlerini ifade etmemekte; aynı fikre inanan kişiler arasında derin farklar olabilmekte, bu ise mutlaka genellemelerden kaçınmamız ve şahısların ortaya koydukları fikirleri birbirlerinden ayırarak analitik bir incelemeye tabi tutmamız gerektiğini göstermektedir.

Darwin’in yaklaşımında insan ile hayvan arasındaki uçurumun kapatılmasını, insanın ahlaki sorumluluğuna karşı bir tehdit ve insanın aşağılanması olarak algılayanlar oldu. Gerek Hıristiyanlığın ruh inancı, gerek Descartes ve Platon gibi felsefecilerin insan zihnini ayrı bir cevherle ile ilişkilendirip insan ile hayvan arasındaki ayrılığı mahiyet farkı olarak ele almaları, gerekse Buffon gibi ünlü biyoloji bilginlerinin de insan ile hayvan arasında kapatılamaz bir uçurum bulunduğunu söylemeleri, Darwin’in yaklaşımı ile uzlaşmaz kabul edildi. Her ne kadar Wallace gibi insan ile hayvan arasında mahiyet farkı olduğu fikriyle Evrim Teorisi’ni birleştirenler olduysa da; Evrim Teorisi’nin, insan ve hayvan arasındaki farkı bir derece farkına indirdiği görüşü genelde hâkim oldu. Fakat insan ile hayvan arasında sadece derece farkının bulunmasının, insanın sorumluluğu fikriyle ve dinlerin görüşüyle bağdaşabileceğini savunan birçok düşünür, din adamı ve biyolog da oldu. Bu görüşe göre insanların ahlaki sorumluluk için mutlaka ayrı bir cevhere sahip olmaları (mahiyet farkı) gerekmiyordu; insan ruhu, insan varlığının maddi bütünsel yapısının sahip olduğu bir özellik olarak da algılanabilirdi. 19. yüzyılda yapılan bu tartışma, 20. yüzyılda da devam etti ve günümüzde de devam etmektedir. Evrim Teorisi’nin dinler ile ilişkisinin ele alınacağı ilerdeki bölümde bu konu incelenecektir.

İNSANIN SOYU, SEKSÜEL SELEKSİYON ve DUYGULARIN İFADESİ

Darwin, doğal seleksiyondan ‘seksüel seleksiyon’u (seksüel ayıklanma/seçilim) ayırıp önemini vurguladı. ‘Seksüel seleksiyon’ fikrine daha önce ‘Türlerin Kökeni’ kitabında vurgu yapan Darwin, bu kitabında konuya sadece birkaç sayfa yer vermişti.[103] Oysa insanın soyunu ‘seksüel seleksiyon’ ile beraber ele aldığı kitabında, ‘seksüel seleksiyon’ konusunu insanın soyundan daha geniş inceledi. Canlılar dünyasında dişilerin cinsel ilişkiye genelde erkekten daha az hevesli olduğunu, bu durumun dişinin seçimini ön plana çıkardığını ve dişinin seçtiği erkeklerin genetik özelliklerini sonraki nesillere geçirdiğini; bunun ise evrimde önemli bir belirleyiciliği olduğunu söyledi.[104] ‘Seksüel seleksiyon’, doğal seleksiyon kadar acımasız değildir; doğal seleksiyon yaşam kavgasında başarılı bireylerin hayatını devam ettirmesini sağlarken, yaşam ve ölüm ekseninde etkisini gösterir.[105] Darwin, insanların tüylerinin yok olmasını da ‘seksüel seleksiyon’ ile açıklamaya çalışır; insana, tüylerinin yokluğunun hiçbir biyolojik avantajı saptanamadığı için, doğal seleksiyon ile tüylerin yokluğunu açıklamak zordur.[106] Darwin’in Evrim Teorisi’nde türlerin oluşumunu açıklamada ‘seksüel seleksiyon’a ve ‘sonradan kazanılan özelliklerin aktarımına’ hiçbir zaman için doğal seleksiyon kadar merkezi bir rol verilmemiştir; onlar, türlerin oluşumunda etkili ama ikincil role sahip mekanizmalar olarak değerlendirilmiştir.

Darwin ‘İnsanın Soyu ve Cinselliğe Bağlı Seleksiyon’ kitabından bir yıl sonra (1872) ‘İnsanda ve Hayvanda Duyguların İfadesi’ adlı eserini yayımladı. Darwin ‘İnsanın Soyu’ kitabında insanın duygularını ifade edişini bir bölümde bitirmeyi düşünüyordu, fakat sonradan bunu ayrı bir çalışmada ele almaya karar verdi. Bu çalışmasında gerek kendi gözlemlerinden, gerek misyonerlerden ve diğer ilkel kabilelerin arasında yaşayanlardan faydalandı.[107] İnsanların kızgınlık, öfke gibi hislerinden, meydan okumalarına kadar[108] birçok duygularını ifade şekillerini alıp inceledi ve insanlıkta bu tarz duygu ifade ediş şekillerinin evrenselliğini göstermeye çalıştı. Darwin, bu çalışmasında, bir önceki çalışmasında yaptığı gibi insan ve hayvan arasındaki farkın mahiyet farkı değil derece farkı olduğunu göstermeye çabaladı. Bu yüzden, her ne kadar Darwin’in insanın soyunu hayvanlarla ilişkilendirmede temel eseri bir önceki kitabı ise de, bu çalışması da onun bir nevi devamı niteliğindedir.

Darwin, duyguları ifade biçimlerinin evrensel olmasını evrime bağladı ve duyguları ifade biçimlerini sadece kültürle ilişkilendirenlere karşı çıktı. Darwin’in bu yaklaşımına karşı çıkanlar “Kültür önemlidir, insan doğası değil” diyorlardı.[109] Darwin’in bu iddiası, dinlerin yaklaşımı ile hiçbir uyumsuzluk arz etmez. İnsanların bu ortak duygu ifadeleri, ilk insanlardan aktarılan ‘apriori kategorilerle’ (zihinde kodlu, doğuştan var olan özelliklerle) veya bunları taşıyan genetik özelliklerle açıklanabilir. Burada Evrim Teorisi açısından kritik nokta, bu özelliklerin çoğunun farklı türler arasında da paylaşıldığı iddiasıdır. Türler arasındaki şekilsel benzerliklerden evrim olduğu sonucuna yükselme, Darwin’in bu eserinde, benzer bir mantıkla, yerini duygu ifadelerindeki benzerliklerden evrim sonucuna varmaya bırakmıştır.

Burada yine benzerliklerden evrime yükselmenin ne kadar güvenilir olduğu sorusu karşımıza çıkmaktadır. Üstelik yeni bir güçlük daha vardır ki bu, birçok kişinin gözünden kaçmıştır. Darwin’in tezini doğrulaması açısından, türlerin şekilsel benzerlikleri ne kadar yakın akraba olduklarını ifade ediyorsa, o zaman, duygularını ifade biçimleri de ilk sınıflamayla tamamen paralel olmak zorundadır. Canlıların duygularını ifade biçimleri, onların kas yapısı gibi dış özelliklerinden etkilendiği için bu, muhakkak bir dereceye kadar paralelliğin sebebi olacaktır. Fakat köpek gibi insana daha uzak bir akraba olduğu iddia edilen bir hayvan ile insan arasında, maymun ile insan arasında olduğundan, bir duyguyu ifade biçiminde daha çok benzerlik olduğu ortaya konabilirse; bu durum, Evrim Teorisi açısından sorun teşkil edebilir.

Evrimcilerin, canlılarda öngördüğü akrabalık yakınlıklarıyla, duygularını ifade biçimlerinde benzerlik oranında tam bir paralellik olup olmadığını söylemek çok zor görünmektedir. Zaten milyonlarca canlı türünün Darwin’in öngördüğü ‘soy ağacı’ndaki yerini tespit etmek konusunda birçok ihtilaf vardır. Bu ihtilaflar çözüldükten sonra ise, bu ‘soy ağacı’nda birbirine en yakın canlıların, duygularını ifade biçimlerinin en çok birbirine benzediğini söylemek gerekecektir ki; böyle bir çalışmayı Darwin de, ondan sonra kimse de tam olarak gerçekleştirememiştir. Üstelik tüm bunların ortaya konması mümkün olsa bile ‘benzerliklerden evrime yükselmenin meşruluğu’ gibi temel çıkarımların temelinde olan bir akıl yürütmenin ne derece meşru olduğunu ele almak gerekmektedir. Evrim Teorisi’nden önce de sonra da canlılar arası benzerlikler; Tanrı’nın zihnindeki planın benzer kılması ve toprağın ortak hammadde kaynağı olması ve ortak Dünya ortamı içinde aynı çevreye tepkiler verilmesi temelinde açıklanmaya çalışılmıştır. Evrim Teorisi’nin delillerinin artırılması çabası aslında hep daha çok benzerlik bulma yarışı olmuştur; önce morfolojik yapıda, sonra duyguların ifadesinde, en son da genetikte. Oysa öncelikle benzerlikten evrime yükselmenin meşru olup olmadığı ele alınmalıdır. Bu konu 3. bölümde değerlendirilecektir.

HERBERT SPENCER VE EVRİM TEORİSİ

Herbert Spencer (1820-1903), ‘evrim’ (evolution) kavramının popüler bir kavram olmasını ilk sağlayan kişidir. Darwinci çizgide Evrim Teorisi’ni savunan birçok biyolog, Evrim Teorisi’nin, her bir sonraki formun mutlak surette bir önceki formdan daha gelişmiş olması gerektiğini ileri sürmediğini (veya sürmemesi gerektiğini) söylemelerine rağmen; Evrim Teorisi, yaygın olarak ‘evrim’in, sürekli gelişmeyi ifade eden anlamında anlaşılmıştır. Spencer’ın Evrim Teorisi; ‘evrim’in, Güneş Sistemi’nden Dünya’mıza, Dünya’mızdan tüm canlıların bedenlerine, canlıların bedenlerinden sosyolojik yapılarına kadar gerçekleşen bir kanun olduğunu ileri sürer.[110] Spencer, her alana uyguladığı ‘evrim’ kavramını dillere bile uygular ve dillerin, ortak ilkel bir kökenden yavaş aşamalarla evrimleştiğini savunur.[111] Çeşitli kelimelerin ve tamlamaların kökenine inerek, genel evrim kanununun dillerde nasıl rol oynadığını göstermeye çalışır.[112] Spencer, dinlerin, ilk ve temel kaynağını atalara tapınmada bulduğunu söyler ve kişisel tanrılara tapınmaya geçişi de dildeki değişimlere bağlar. Ernst Cassier, Spencer’in bu görüşüne karşılık; “İnsan kültürünü salt bir yanılsama ürünü, sözcüklerle hokkabazlık yapma ve adlarla çocukça oynama olarak düşünmek, çok inandırıcı ve akılla bağdaşır bir varsayım değildir” der. [113]

Spencer, kendi döneminde büyük etkisi olan Newton’un fizik sistemi ile, Comte’un toplumlara evrimci yaklaşımının ve pozitivizminin etkisi altındadır. O, etkisi altında olduğu fiziksel yaklaşımdan sosyolojik yaklaşıma kadar geniş bir alanı evrim ile birbirine bağlamıştır. Diyebiliriz ki, Hegel dâhil hiçbir felsefeci, ‘evrim’ kavramına Spencer kadar felsefesinde merkezi bir rol vermemiştir. O, Hegel’in ‘evrim’i Mutlak’ın gerçekleştirdiği tinsel bir süreç olarak açıkça tarif etmesinden de, etkisinde olduğu Comte’un pozitivizmindeki çizgisinden de ayrılır. ‘Evrim’in, bir zorunluluk olduğunu ve Bilinemez’in, Kavranamaz Kudret’in kendisini belli etmesine yarayan bir gerçeklik olduğunu söyler. Ayrı ayrı olguların değerlendirilmesinde evrimin sentetik bir düzen içinde anlaşılacağını ve tecrübelerimizi aşan gayesel bir gerçek olduğunu belirtir.[114] Spencer’a göre, somut yorumlamaların hepsini birleştirip bütünleştiren tek gerçek; belirtileri daima değişen, ama geçmiş ve gelecek zamanda değişmez olan bir Kuvvet’i tanıyıp kabul etmektir. Bilimin de, metafiziğin de, teolojinin de kendisine gitmekte oldukları hedef böyle bir neticedir.[115]

Spencer’ın biyolojik Evrim Teorisi evrensel bir ‘evrim’ yaklaşımının alt kümesidir. Bu yönüyle Lamarck’ın, Darwin’in ve Wallace’ın biyoloji merkezli Evrim Teorileri’nden ayrılmaktadır. Spencer’ın genel ‘evrim’ yaklaşımında, basit ve homojen bir halden kompleks ve heterojen duruma geçiş esastır.[116] Aynı şekilde bireylerin gelişiminin de bu esas çerçevesinde oluştuğunu savunur, ünlü biyolog Wolff ve Von Baer’i takip ederek, homojen bir yumurtadan canlının değişik bölüm ve organlarının evrimleşmesini, iddiasına delil olarak gösterir.[117] Bu daha önce incelenen sıralıoluş teorisi ile ilişki kurularak Evrim Teorisi’nin savunulmasıdır.

Spencer, her ne kadar ‘Sosyal Darwinizm’ ile özdeşleştirildiği için daha çok Darwin ile arasında bağ kuruluyorsa da, aslında o, biyolojide Lamarck’ın takipçisidir. 1852 yılında, Darwin daha ‘Türlerin Kökeni’ kitabını yazmadan yedi yıl evvel, Lamarck’ın Evrim Teorisi’ni, embriyolojiden örneklerle birleştirip savundu.[118] Spencer, Lamarck’ı takip ederek sonradan kazanılan özelliklerin aktarılmasının biyolojik evrimin temel mekanizmasını oluşturduğunu söyledi. Kendisi, kalıtım ile ilgili genel bir teori ortaya süren ilk kişi olarak gösterilir. Bu yaklaşıma göre, türe özel, kendini yenileyen, fizyolojik parçacıklar çevreye cevap verme ve böylece sonradan kazanılan özellikleri aktarma yeteneğine sahiptirler.[119]

Darwin, sonradan kazanılan özelliklerin aktarılmasının, ‘doğal seleksiyon’ mekanizmasının temel olduğu bir sistemin[120] yan bir mekanizmasını oluşturduğunu söyledi. Weismann, sonradan kazanılan özelliklerin aktarılamayacağını deneyleriyle gösterip sadece ‘doğal seleksiyon’un yeterli olduğunu kabul etti. Bu, Lamarck’ın Evrim Teorisi’ni yıkıyor ve Darwin’in Evrim Teorisi’ni de yaralıyordu. Fakat diğer yandan Evrim Teorisi’nin savunulması için ‘doğal seleksiyon’ ön plana çıktı ve zamanla Darwinizm’in rakibi Lamarckçılık (biyolojik bulgular arttıkça Weismann destek kazandı) tamamen gözden düştü.

Spencer, Weismann’ın sonradan kazanılan özelliklerin aktarılamayacağı görüşüne itiraz etti ve sonradan kazanılan özellikler aktarılamıyorsa evrimin de olamayacağını söyledi. O, yeni bir yapı evrimleştiğinde, vücudun geri kalanının ona uyum sağlaması gerektiğini ve tesadüfi değişikliklerin hep beraber doğru zamanda gerçekleşmesini beklemenin mümkün olmadığını ileri sürdü. ‘Doğal seleksiyon’ bir tek organdaki değişikliği açıklayabilirdi, ama birbirine entegre tüm bir vücudu açıklamakta yetersizdi. Ayrıca Lamarckçılık, kullanılmayan organların toptan yok olmasını açıklayabiliyorken, ‘doğal seleksiyon’ bütünüyle elenmeyi açıklamakta zorluklara sahipti. Spencer, kullanılan organların geliştiğini ve kullanılmayan organların yok olduğunu söyleyen Lamarckçılığın, evrim için açıklayıcı bir mekanizma ileri sürdüğünü düşünüyordu.[121] Aslında Spencer, ‘doğal seleksiyon’un içinde bulunduğu zorlukları doğru tespit etmişti, yoksa sosyolojik görüşünde ‘doğal seleksiyon’a yer veren Spencer’ın, eğer yeterli görseydi, ‘doğal seleksiyon’ merkezli bir Evrim Teorisi’ne itiraz etmesi için neden yoktu. ‘Doğal seleksiyon’, Spencer’ın evrimsel yaklaşımında itiraz etmediği, fakat ikinci dereceden önem verdiği bir mekanizmaydı.[122] Bu tavır Darwin’inkinin tam tersidir. Gelişen biyoloji Weismann’ı haklı çıkardı, sonradan kazanılan özellikler aktarılamıyorsa evrimin doğru olamayacağını söyleyen Spencer, Weismann’ın görüşünün biyolojiye tamamen hâkim görüş olduğunu görmeye ömrü yetmedi.

Spencer’ın Evrim Teorisi açısından bir önemi de, onun ‘evrim’ kavramını popülarize etmesinin yanında, ‘en uygun olanın yaşaması’ (survival of the fittest) deyimini ilk olarak kullanmasıdır. O, var olma kavgasının (struggle for existence), en uygun olanın yaşamasına (survival of the fittest) yol açtığını söylemiştir (Spencer’ın bu ifadesi ile, Nietzsche’nin Nazizm’e ve ırkçılığa yol açan üstün-insan ifadesi arasında bağlantılar kurulmuştur).[123] Darwin, ‘Türlerin Kökeni’ kitabının beşinci baskısından (1869) itibaren Spencer’ın bu ifadesini kullanmaya başlamış ve günümüzde bu ifade Spencer’dan çok Darwin ile özdeşleşmiştir. Darwin, ‘evrim’ kavramını ise ilk olarak ‘İnsanın Soyu’ kitabında, 1871’de, sonra 1872’de ‘Türlerin Kökeni’nin altıncı (sonuncu) baskısında kullandı.[124] Daha evvel ‘evrilme’ (evolve) fiilini kullanıyordu, ama ‘evrim’ (evolution) kavramını kullanmamıştı. Darwin, ‘Türlerin Kökeni’ kitabının sonraki baskılarında, Herbert Spencer’ın zihinsel gelişimin aşamalı oluşumuna dair fikirlerinin, gelecekteki psikoloji bilimini belirleyeceğini düşündüğünü de ekledi.[125] Ancak tüm bunlara rağmen Darwin’in, Evrim Teorisi’ni Spencer’a dayanarak oluşturduğunu söylemek hatalı olur. Her ne kadar canlıların evrim geçirdiğini Spencer daha önce söylemiş olsa da (1852), Darwin araştırmacılarının hemen hepsi, o dönemde, Darwin’in canlıların evrim geçirdiğine dair kanaatini oluşturduğu görüşündedirler. Ama her iki düşünürün birbirinden alıntıları ve birinin kullandığı kavramı sonra diğerinin de kullanması karşılıklı etkinin açık bir delilidir.

Spencer’ın günümüzdeki şöhretinin en önemli sebebi, genel evrimsel felsefesinden ve biyoloji alanındaki yaklaşımından ziyade, Evrim Teorisi’ni sosyoloji ve ahlak alanına uygulamasını ifade eden ‘Sosyal Darwinizm’ diye anılan görüşüdür. Buna göre, doğadaki evrimsel süreçten insanlar ve toplumlar için reçeteler çıkartılır. Kitabın dinlerle ilgili ilerdeki bölümünde, Evrim Teorisi’nin ahlak ve sosyoloji alanına taşınması ile ilgili konu işlenecektir.

YENİ-DARWİNİZM VE GENETİĞİN ÖNEM KAZANMASI

Günümüzde Evrim Teorisi veya Darwinizm denince akla gelen biyolojik teori, temelde Darwin’in ‘doğal seleksiyon’ fikriyle genetikteki gelişmelerin bir sentezidir ki bu yaklaşım Yeni-Darwinizm (Neo-Darwinizm) olarak da anılır. Yeni-Darwinizm’in kurucularından biri olarak gösterilen Theodosius Dobzhansky, Yeni-Darwinizm ismi yerine sentetik teori (synthetic theory) ve evrimin biyolojik teorisi (biological theory of evolution) demeyi tercih ettiğini; çünkü biyolojinin genetik, sistematik, karşılaştırmalı morfoloji,       fosilbilim, embriyoloji, ekoloji dallarının da konuyla ilgili olduğunu söylemektedir.[126] Birçok kişinin modern sentez (modern synthesis) veya evrimci sentez (evolutionary synthesis) deyimleriyle kastettiği de en temelde Darwinizm’in genetikle birleştirilmiş halidir.[127] Evrim çalışan biyologlar arasında ‘doğal seleksiyon’u tamamen ön plana çıkartan seleksiyoncu (selectionism) kanada karşılık (bunlar genetik değişikliklere çok vurgu yapmaz), seleksiyona aşağı yukarı hiçbir önem atfetmeyen ‘moleküler evrimin nötral teorisi’nin savunucuları (neutral theory of molecular evolution) da vardır.[128] Genel eğilim ise doğal seleksiyon ile mutasyonu (genetik değişiklikleri) birleştiren bir Evrim Teorisi’ni savunmaktır.

Her ne kadar Dobzhansky’nin dediği gibi ‘Yeni-Darwinizm’ veya ‘sentetik teori’ biyolojinin birçok alanıyla ilgili olsa da, tüm bu alanlardaki bakış açısını değiştiren temel değişiklik genetik alanıyla ilgilidir. Yeni-Darwinizm’in en önemli özelliği, sonradan kazanılan özelliklerin aktarılamayacağı konusundaki ortak kanaattir. Embriyoloji veya geçmiş dönem fosillerinin incelenmesi üzerine yoğunlaşan Yeni-Darwinci, bir Lamarkçı’dan farklı olarak, sonradan kazanılan özelliklerin aktarılamayacağı kabulünden yola çıkarak embriyo gelişimini veya fosiller arasındaki benzerliklerin değerlendirmesini yapar. Bu temel dışında, Yeni-Darwinci olarak adlandırılan pek çok bilim insanı, birçok önemli konuda kendi aralarında anlaşmazlık içindedirler. Örneğin Edward O. Wilson ve onun gibi düşünenler, genlerimizde kodlu biyolojik yapımızın, sosyolojik yapımızı ve kültürümüzü oluşturduğu ile ilgili ‘sosyobiyoloji’ diye anılan yaklaşımı savunmaktadırlar.[129] Diğer yandan Stephen Jay Gould ve onun gibi düşünenler, ‘sosyobiyoloji’yi kötü bir bilim olarak değerlendirmekte ve bu bilim dalının masalsı anlatımlarla dolu olduğunu savunmaktadırlar.[130] Yeni-Darwinizm’in genel eğilimi, canlılardaki değişimlerin genlerdeki ufak değişikliklerin (micro-mutation) birikmesiyle gerçekleştiğini iddia etmek üzere kuruludur. Buna karşı Niles Eldredge, Stephen Jay Gould gibi Darwinci doğal seleksiyonun temel belirleyici olduğunu kabul eden biyologlar ‘kesintili denge’ (punctuated equilibrium) teorileriyle bu ana görüşe karşı çıktılar.[131] Bu konuyu 3. bölümde inceleyeceğim.

Yeni-Darwinizm’de, birçok muhalif görüşün savunulmasına karşın, sonradan kazanılan özelliklerin aktarılamayacağı konusunda genel bir kanı vardır. Her ne kadar sonradan kazanılan özelliklerin aktarılabileceğini hâlâ savunanlar olsa da, bunlar Yeni-Darwinci çizginin tamamen dışında etkin olmayan çok küçük bir azınlıktır.[132] Darwin, ‘doğal seleksiyon’u temel mekanizma olarak görmesine rağmen, sonradan kazanılan özelliklerin aktarılabileceğini de savunuyordu. 1868 yılında yazdığı ‘Evcilleşen Hayvanların ve Bitkilerin Çeşitlemesi’ adlı kitabında kalıtım konusunda ‘pangenesis teorisi’ni savundu. Bu görüşe göre vücudun tüm organlarından gelen parçacıklar (gemmules) üreme organlarına geçiyordu. Böylece dış çevreden etkilenen organların, bu değişiklikleri üreme organlarına aktarımını açıklayan bir teori oluşturuldu.[133] Haeckel gibi Darwin’i takip eden birçok ünlü biyolog, sonradan kazanılan özelliklerin aktarılabilmesine özel önem verip savundular. Modern biyoloji, Mendel ve Weismann’ın daha önceden ortaya koyduğu çalışmaların doğru olduğunu ve sonradan kazanılan özelliklerin aktarılamayacağını (üreme hücreleri vücudun diğer organlarındaki değişimlerden etkilenmediklerinden) kabul edince, Darwinizm gözden düşeceğine daha da popüler oldu. Çünkü Darwinizm’in en büyük rakip Evrim Teorisi olan Lamarckçılık bu sonuçla tamamen geçersiz oldu. Darwinizm’in en temel mekanizması olan ‘doğal seleksiyon’ iyice ön plana çıktı. Görüldüğü gibi Yeni-Darwinizm’i, Evrim Teorisi’ne dair delillerin bir genişlemesi olarak düşünmek hatalıdır. Çünkü Yeni-Darwinizm, Evrim Teorisi’nin en önemli iki mekanizması olarak ileri sürülen ‘doğal seleksiyon’ ve ‘sonradan kazanılan özelliklerin aktarılması’ndan, ikincisini reddederek birincisi üzerine odaklanmıştır.

Bu revizyon genetikteki gelişmelerin dayattığı bir sonuçtur. Kalıtım ile ilgili modern teorinin temel ilkeleri, Darwin ile aynı dönemde yaşayan Gregor Mendel (1822-1884) tarafından ortaya konmuştur. Mendel, bezelyelerle ilgili yaptığı deneylerini 1865 yılında yayımladı. Kendi döneminde yeterli ilgi görmeyen bu çalışmalar 20. yüzyılın ilk yıllarından itibaren yeniden keşfedildi. Mendel, birbirinden farklı bezelyeleri çiftleştirdi ve yeni oluşan melez bezelyelerin, çiftleştirilen bezelyelere ne kadar benzediğini gözlemledi. Bu gözlemi yaparken bezelyelerin yuvarlak veya buruşuk olması, rengi, uzun veya kısa olması gibi özelliklere yoğunlaştı. Melezleşen bezelyelerde kısalığa karşı uzunluğun, buruşukluğa karşı yuvarlaklığın, beyaza karşı mor rengin daha çok gözlendiğini tespit etti. Daha çok gözlenen bu özelliklere dominant (baskın), daha az gözlenen özelliklere ise resesif (çekinik) denir. Mendel, melezleştirdiği bezelyeleri birbirleriyle de çiftleştirince dominant özelliğin yeni oluşan melez bezelyelerde üçe bir oranına yakın bir şekilde ortaya çıktığını belirledi. Bu çalışma, canlının genotipi ile (genetik özellikleriyle) fenotipinin (dış görünüşünün) tamamen aynı olmadığını gösterir. Bireylerde, atalarından aldıkları bazı özellikler resesif olarak bulunup sonra ortaya çıkıyorsa; bu,  genetikte var olan ve bireyin genetiğinde taşıyıp ilettiği bazı özelliklerin, dış görünüşünden belli olmadığı anlamını taşır. Mendel, melezleştirme yoluyla tür oluşumunu Evrim Teorisi’ne alternatif bir izah olarak değerlendiriyordu (Linnaeus son döneminde ve Buffon da melezleşme ile tür oluşumuna dikkat çekmişti). Mendel’in çalışmaları, o dönemde Darwin ve daha başka birçok biyoloğun düşündüğü şekilde, atalardan gelen özelliklerin, kan yoluyla ve birbirine karışarak yeni oluşan yavruya geçmediğini gösterdi. Özellikler atadan yavruya birbirinden ayrı, karışmayan bir şekilde geçer. Johanssen, kalıtımı sağlayan ve atalardan yavruya geçen bu parçacıklara 1911 yılında ‘gen’ adını koydu.[134]

Weismann, 1883 yılında üreme hücreleri vücudun diğer bölümlerinden ayrı olduğu için; Lamarckçıların, Yeni-Lamarckçıların ve Darwincilerin savunduğu şekilde sonradan kazanılan özelliklerin aktarılmasının mümkün olmadığını ve ‘doğal seleksiyon’un evrimci yaklaşım için yeterli olduğunu ileri sürdü. Bu, kullanılan organların gelişip sonraki nesillere aktarılmasının veya kullanılmayan organların körelmiş bir şekilde sonraki nesle aktarılmasının mümkün olmadığı anlamına gelmektedir. Farelerin birçok nesil boyunca kuyruklarını kesip, sonradan oluşan farelerin de kuyruklu doğmasını bu tezine delil olarak gösterdi. Evrime bir tek ‘doğal seleksiyon’un yön verdiğini söyleyerek kendi karşıtlarının alternatif teoriler için çaba göstermesine yol açtı. Herbert Spencer, Weismann’ın görüşleri üzerine kendisinin Darwinci kampın dışında olduğunu açıkladı. Weismann’dan sonraki elli yıl onun ortaya koyduğu problemin tartışmasıyla geçti; Mendel’in yeniden keşfinde de onun ortaya koyduğu yaklaşımın önemli etkisi oldu. Weismann ilerleyen yıllarda ‘doğal seleksiyon’un evrimi açıklamaya yeterli tek mekanizma olduğu fikrinden vazgeçti. ‘Tohumsal seleksiyon’ fikrini benimsemeye başladı; bununla canlılarda ‘yönlendirilen bir çeşitliliğin’ oluştuğunu, bunun sayesinde yeni organların meydana çıktığını savundu. Doğal seleksiyonun yeni organ işe yaramazsa etkin olacağını iddia ederek[135] eski çizgisini kısmen devam ettirse de, bu yaklaşımıyla eski yaklaşımından önemli şekilde farklılaştı.

Darwin’in teorisini ortaya koyduğu ilk dönemde, en yakınlarından biri olan Huxley, Darwin’in ufak değişikliklerin birikmesiyle evrimi savunmasına karşın büyük değişikliklerle (sıçramalarla) yeni türlerin oluştuğunu (saltationism) iddia etti. Mendel’in ilk dönemdeki takipçilerinden bir kısmı mutasyonların (gendeki değişikliklerin), bir türden diğerine geçişi sağlayacak şekilde sıçramalı olduğunu savundular. Mutasyonla yeni bir türün oluşacağına dair yaklaşımı ilk olarak Hollandalı botanikçi Hugo De Vries (1848-1935), ‘Mutation Theory’ (1901) adlı eserinde ileri sürdü.[136] Başta birçok kişi mutasyonla yeni türlerin oluşabileceğini, ‘doğal seleksiyon’ mekanizmasına ihtiyaç olmadığını benimsedi. Bu yaklaşım, Darwin için çok önemli olan, çevrenin türlerin oluşumu üzerindeki etkisi olduğu fikrini önemsemiyordu. Zamanla genetikte, oluşan mutasyonların bireylerde değişikliklere yol açıp hammaddeyi sağladığı, ‘doğal seleksiyon’ mekanizmasının ise çevreye uyum sağlayamayan bireyleri eleyip uyum sağlayanlara yaşama imkânı tanıdığı söylenerek; genetik ile Darwinizm arasında bir sentez oluşturuldu.

1910 yılından itibaren, hızlı üreme özelliğinin avantajları gibi sebeplerle sirke sineği (Drosophila) üzerinde laboratuvar ortamında X ışını vermek gibi müdahaleler ile mutasyon deneyleri yapıldı. Mutasyonların genelde resesif (çekinik) olmakla beraber dominant da olabileceği görüldü. Yapılan tüm deneyler, De Vries’in düşüncesinin aksine, Drosophila’nın yepyeni özelliklere sahip bir türe dönüşmediğini gösterdi.[137] Richard Goldschmidt gibi bazı biyologlar, ufak mutasyonların birikmesiyle yeni bir türün oluşumunu tamamen imkânsız gördükleri için, büyük bir mutasyonla yeni bir türün oluşumunu, örneğin bir sürüngenin yumurtasından bir kuş çıktığını ileri sürdüler ve ‘umulan canavar’ (hopeful monster) teorisini savundular. Darwin dâhil birçok biyolog, böylesi ‘sıçramalı mutasyon’ iddialarını türlerin bağımsız yaratılışından farksız ‘metafizik iddialar’ olarak görüp kabul etmediler. Laboratuvar ortamında X ışını verilerek, normal koşullarda mümkün olmadığı kadar mutasyona uğratılan canlılardan bile yeni ve yararlı özelliklere sahip bir tür elde edilememesi, Evrim Teorisi için bir sorundur. Tek bir yepyeni ve fonksiyonel bir türsel değişikliğin, manipülasyonun mümkün olduğu ortamda bile gözlenememesi ele alınması gerekli bir husustur. Yeni-Darwinizm yavaş ve uzun yıllarda biriken mutasyonlarla, canlılardaki yeni organların ve özeliklerin oluştuğunu söyleyerek içinde bulunduğu sorunu çözmeye çalışmıştır. Ama bu da teorinin, ne kadar gözlemsel desteğe sahip olduğu sorununu gündeme getirmektedir. Bilim felsefesi açısından Evrim Teorisi’nin değerlendirileceği 3. bölümde bu konu işlenecektir.

Watson ve Crick 1953’te DNA’yı keşfetmeden önce, genlerin vücut hücrelerindeki değişimlerden etkilenmediği ve bu izole genlerin, yeni bireyin oluşumuna şekil verdiği konusunda genel kanı oluşmuştu. DNA’nın keşfi bu kanıyı iyice kuvvetlendirdi ve genetik bilginin DNA’larda nükleik asitlerle kodlu olduğu öğrenildi. Mutasyonlar, bu nükleik asitlerin düşmesi veya zarar görmesi gibi etkilerle açıklanmaya başladı. DNA’nın yapısının keşfi makro-mutasyonları savunmayı güçleştirdi, DNA’nın hassaslığı bu kadar büyük mutasyonları kaldıramazdı. Bu da türlerin sıçramalı mutasyonlarla oluştuğu fikrinin savunulmasını açmaza soktu.

Yeni-Darwinizm canlılardaki benzerliklerden (homoloji) evrim olduğu sonucuna dayanmaya devam etti, ama canlılardaki ‘homoloji’ artık ortak atadan benzer genler alındığı yaklaşımıyla açıklanmaya başladı. Bu noktada, teorinin benzerlikten evrime yükselmesine dair içeriği aynı kaldı. Haeckel’in savunduğu merdiven gibi yükselen evrimsel ağacı Yeni-Darwinistler’den neredeyse hiç savunan kalmadı; onun yerine ortak bir atadan dallanan bir evrim ağacı kabul edildi. Yeni-Darwinistler’in içinde Darwinizm’i ateist inançlar ile birleştirip savunanlar olduğu gibi, ‘yaratılışçı’ olduğunu söyleyip evrimi benimseyenler de oldu. Birçok bilim insanı ise dinlere veya Tanrı’ya dair fikirlerini Evrim Teorisi’nden tamamen ayırarak bu teoriyi savundu.  Ünlü biyokimyacı Jacques Monod evrimin tamamen tesadüfi bir süreç olduğunu düşündü.[138] Buna karşın Yeni-Darwinizm’in kurucularından olan Theodosius Dobzhansky, Evrim Teorisi ile dinlerin çatışmadığını ve kendisinin hem yaratılışçı, hem de evrimci olduğunu söyledi.[139] Evrim Teorisi’ne en baştan beri hem teist, hem de ateist yaklaşımların olmasıyla ilgili durum Yeni-Darwinizm ile de devam etti.

EVRİM TEORİSİ’NİN ORTAYA KONDUĞU DÖNEM VE YERDEKİ PARADİGMA

‘Paradigma’ terimi bizzat bu terimi popülerleştiren Thomas Kuhn tarafından ünlü kitabı ‘Bilimsel Devrimlerin Yapısı’nda birçok farklı anlamda kullanılmıştır. Bu yüzden bu kitapta benim ‘paradigma’ kavramıyla neyi kastettiğimi belirtmek faydalı olacaktır. ‘Paradigma’ kavramıyla; belli bir dönemde ve bölgede hâkim olan felsefi görüşlerin, bilimdeki gelişme ve yeni anlayışların, teolojideki yaklaşımların, ekonomik koşul ve teorilerin, politik ve sosyolojik ortamın ve diğer belirleyici unsurların hepsinin bir arada bilimsel çalışmanın yapılış şeklini ve kabulünü nasıl etkilediklerini ifade etmeye çalışıyorum. Bu anlama göre Evrim Teorisi; 19. yüzyılda, esas itibarıyla İngiltere’deki felsefi, bilimsel, teolojik, politik, sosyolojik ortamdaki ‘paradigma’dan etkilenerek ortaya konmuştur.

Evrim Teorisi’nin oluşmasında bu paradigmanın önemli olduğunu söylerken, Evrim Teorisi’nin açıklamasının sadece ve sadece bir paradigmanın açıklanmasıyla mümkün olduğunu veya Kuhn gibi, bilimsel bilginin yalnızca belli bir paradigma içinde önemli olduğunu ve objektif bilgi olmadığını (bir paradigmanın dışında o paradigmanın bilgisinin doğruluğu için bir kriter olmadığını) kastetmiyorum. Kuhn’un yaklaşımına tamamıyla katılmasam da onun, bilimsel bilgi ve ilerlemeyle ilgili epistemolojik sorunların, yani çağdaş bilim epistemolojisinin, mutlaka sosyal bir yönü de olduğunu göstermesinin[140] çok değerli bir yaklaşım olduğu kanaatindeyim. Bu yüzden Evrim Teorisi’nin bu sosyal boyutunu, felsefi ve bilimsel arka planı ile beraber belirlemeye çalışacağım.

Bir bilginin sosyolojik ortamın etkisiyle oluştuğunu söyleyerek, o bilginin mutlak şekilde objektif olmadığını (evrensel bir bilgi olmadığını, sadece dönemindeki koşulların bilime bir yansıtılması olduğunu) söylemiyorum. Bilgi sosyolojisine dayanan bu yaklaşım, mevcut bilimsel bilgi ve teorinin neden ve hangi ortamda oluştuğunu söyleyebilir, fakat bu teorinin yanlış olduğu anlamına gelmez. Fakat bilgi sosyolojisine dayanan böylesi bir yaklaşım, doğru olmayan bir bilimsel bilgi ve teorinin neden oluştuğunu açıklayabilir. Yani yanlış olan bilimsel bir bilgi ve teorinin, neden kabul edilip ortaya konduğunu belirlememizi sağlayabilir. Bazen aynı paradigma içinde ortaya konan bir teori doğru, diğeri ise yanlış olabilir. En zor olan ise bir teorideki yanlış unsurların doğru unsurlara karışmış olduğu durumdur. Böyle bir durum analitik bir incelemeyle doğru ile yanlışı ayırt etmeyi gerektirebilir ki; bu gerçekten de çetin bir uğraştır.

Evrim Teorisi’nin belli bir sosyal ortamın yansıması olduğunu, bu teorinin yanlış bir teori olduğu ve sadece belli bir paradigmanın ürünü olduğu için kabul edildiğini göstermek için vurgulayanlar olmuştur.[141] Diğer yandan, Evrim Teorisi’nin doğruluğunu kabul eden ünlü düşünürlerden birçoğu da bu olguyu kabul etmekle beraber, bu olgu, Evrim Teorisi’nin doğruluğunu kabul etmeleri için bir engel teşkil etmemiştir.[142] Daha önceden görüldüğü gibi hem Darwin’in hem de Wallace’ın her ikisi de Malthus’tan (iktisada yönelik bir teoriden) etkilenmişlerdir. Friedrich Nietzsche (1844-1900) Darwin’in ‘yaşam mücadelesi’ görüşünü eleştirirken, Darwin’in doğa ile Malthus’u birbirine karıştırdığına vurgu yapar.[143] Engels ise, Darwin’in teorisinin, Hobbes’un “İnsan insanın kurdudur” mantığının, Malthus’un nüfus teorisinin ve burjuvazinin ekonomideki rekabet yaklaşımının doğaya aktarımı olduğunu söyler ve ardından kapitalistlerin önce doğaya aktarılan bu görüşleri, sonra kendilerini meşrulaştırmak için tekrar topluma aktarmalarını eleştirir.[144]

Jeremy Rifkin, iktisadın en önemli düşünürlerinden Adam Smith’in (1723-1790) 1776’da yazdığı ünlü kitabı ‘Milletlerin Zenginliği’ (The Wealth of Nations) ile Darwin’in yazdıklarının arasındaki önemli benzerliklere dikkat çeker ve evrimci gelişim düşüncesini, Smith’in ‘işin bölümlere ayrılması’ teorisinin motive ettiğini söyler. Darwin, Smith’in işbölümünün faydaları ve verimliliği artırması ile ilgili görüşlerini biyolog Milne-Edwards’dan aldı.[145]

Görüldüğü gibi Darwin’in teorisini oluşturmasındaki paradigmanın en etkili unsurlarından bir kısmı, konuyu iyi bilmeyenlerin hiç ummayacakları bir alan olan iktisat teorileri olmuştur. Bu teoriler, Darwin’in yaşadığı İngiltere’de 19. yüzyılın sosyo-ekonomik şartları ile yakından ilgili oldukları için, sırf soyut teoriler düzeyinde düşünülmemelidirler. Avrupa’nın nüfusu 1750 yılında 140 milyon olmasına karşın, bir asır sonra 266 milyona çıkmıştı. 1750 yılının İngiltere’sinde doğan her üç çocuktan ikisi beşinci yaş günlerini görememiştir.[146] Malthus’un teorisi böyle bir ortamda oluştu ve etkili oldu; onun etkisiyle ise Darwin’in ‘yaşam mücadelesi’ ve ‘doğal seleksiyon’ kavramlarının zihni yapısı vücut buldu. Yarışmacı kapitalizmin oluştuğu yer ve yıllarda bulunmuş olması da Darwin’i etkilemiş olmalıdır, çünkü o dönemde kimi şirketler tekniklerini geliştiriyor, büyüyorlar ve etkilerini artırıyorlardı, kimi şirketler batıyor, eski meslekler ise ölüp gidiyorlardı. Bu tabloyu saptayan ünlü evrimci biyolog John Maynard Smith, Darwin’in daha durgun olan bir feodal toplum içinde yaşamış olması halinde, doğada var olmak için ‘yarışma’ ve ‘savaşım’ gibi kavramların aklına gelmeyebileceğini söylemektedir.[147]

Robert Young, Darwin’in doğada da İngiliz fabrika sistemine benzer bir işbölümünün geçerli olduğunu keşfettikten sonra, doğru yolda olduğuna daha çok kanaat getirdiğini belirtir. Bu yüzden dönemin kapitalist işverenlerinden birçoğu, Darwin’in teorisini coşkuyla karşılamışlardır. Çünkü o dönem, işçilerin rahatsızlıklarının olduğu, çalışma reformu için baskı yapıldığı, işçi-işveren ilişkisinde gerilimin en üst düzeyde olduğu bir dönemdi. Burjuvazi, işbölümü sürecini makineleştiren bu yeni fabrika sistemini onaylayacak sağlam bir gerekçeye muhtaçtı. Benzer bir sürecin doğada da var olduğunu söyleyen Darwin, kapitalistlere, yönettikleri ve yararlandıkları bu ekonomik hiyerarşiye karşı işçi sınıfından gelen tehdidi savuşturmaları için en sağlam gerekçeyi sunuyordu.[148] Adam Smith’in iktisat teorisinde ‘verimlilik için ayrışma’ kavramını Darwin kullanmıştı ve bu yaklaşım, o dönemin İngiliz sömürge emperyalizminin işine yaradı.

Darwin’in ‘Türlerin Kökeni’ kitabını yazdığı yıllarda (1859), İngiliz İmparatorluğu’nun üzerinde güneşin hiç batmadığı söyleniyordu, İngiltere dünyadaki oluşumların en önemli aktörüydü. Evrim Teorisi’ni meşrulaştırmak için sömürü düzeninden doğaya (sosyo-politik ve iktisadi düzenden doğaya) analojiler (benzetmeler) kurulurken, sömürü düzenini meşrulaştırmak için tam tersi yönde, doğadan sömürü düzenine analojiler kuruldu. Bu süreçler bilinçsiz olarak gelişmişse de teorinin kabulünde rol oynadı.[149] Adam Smith’e göre bireyler arasındaki yarışa ‘görünmez bir el’ müdahale etmekte, ekonomik pazardaki arz ve talep, güvenilir bir tabiat kanunu tarafından düzenlenmektedir: Tanrı’nın doğayı yaratışı, bu kanunun güvenilirliğinin garantisidir, Adam Smith iktisat teorisini, böylece teolojik bir kökenle birleştirmişti.[150] Herkesin bireysel menfaatini korumasıyla üretim ve tüketim arası denge sağlanır. Darwin’in doğanın işleyişi üzerine görüşleri, ekonomideki ‘görünmez el’ formülüyle benzeşiyordu. Darwin gerek Smith gerekse Malthus’la, toplumda olduğu gibi doğada da her bireyin kendi çıkarlarını en üst düzeye yükseltme ve sınırlı kaynaklar içinde diğerleriyle giriştiği hayat mücadelesinde ayakta kalma amacını gerçekleştirmeye çalıştığında hemfikirdi. Darwin’in temel problemi böyle bir birey eyleminin nasıl olup da bir bütün işleyiş ağı oluşturduğunu anlamaya çalışmaktı. Smith’in ‘bırakınız-yapsınlar’ merkezli yarışmacı ekonomisi, Malthus’un ‘nüfus analizi’ ile kendisinin ‘doğal seleksiyon’ teorisi arasında kurduğu paralel ilişkiyle teorisini oluşturdu.[151] Darwin, tıpkı ekonomik alanda arz ve talebi düzenleyip dengeleyen bir kanunun işlemesi gibi, doğada da dengeleyici benzer bir kanunun (doğal seleksiyonun) var olduğu sonucuna ulaştı.

Darwin, İngiliz sömürgeciliğine biyolojik bir temel sağlamıştır. O; “Farklı ırklardan iki insan karşılaşınca tıpkı iki farklı türden hayvan gibi davranırlar. Dövüşürler, birbirlerini yerler, birbirlerine zarar verirler. Ama ardından en güçlü bünyenin (yani insandaki aklın) kazanacağı daha ölümcül bir mücadele başlar… Doğal seleksiyon o kadar etkilidir ki, tüm dünyada alt ırklar üst medeniyetlerin ırkları tarafından zamanla bertaraf edileceklerdir” diyordu. İngilizler, sömürgecilik yaparken doğanın bir gereğini yerine getirdiklerini düşündükleri için güven tazeliyorlardı ve tabii ki bu durum teorinin ilk ortaya konduğu ortamda benimsenmesinin kolay olmasına katkıda bulunmuştur.[152]

Darwin’in yaşam sürecinde İngiltere, Fransa ile savaştı (1808-1814), Napolyon 1815’te Waterloo’da yenildi. İngiltere’nin Ortadoğu ve Uzakdoğu’da savaşları vardı, Amerika’da sivil savaş (1861-1865) oluyordu. Savaşla beraber endüstri devriminin gerçekleştiği bu çağ bazılarına göre zamanların en iyisiydi. Bazılarına göre ise zamanların en kötüsüydü, örneğin Charles Dickens ‘İki Şehrin Hikâyesi’ isimli eserinde bu düşünceyi ifade etti. Özellikle Waterloo savaşını takip eden yirmi yılın, İngiltere kırsal alanının en kötü dönemi olduğu söylenir.[153]

19. yüzyılın İngiltere’si, aynı zamanda, endüstriyel ilerlemenin, vahşi kapitalizmin (Marx komünizme dair fikirlerini bu dönem İngiltere’sini gözleyerek geliştirdi), bireysel teşebbüsün serbestliğini savunan liberal görüşlerin hâkim olduğu bir yerdi. İşte böyle bir ortamda ‘yaşam mücadelesi’ içinde ‘en güçlünün yaşaması’ ve ‘güçsüzlerin elenmesi’ne dayalı ‘doğal seleksiyon’ fikri oluştu. Darwin, Wallace, Spencer gibi ‘doğal seleksiyon’ fikrini ortaya koyanların hepsinin de, İngiltere’de aynı dönemde yaşamış olması ve aynı fikri (birbirlerinden bağımsız geliştirdikleri söylenir) ileri sürmelerini herhalde tesadüfle açıklamak çok zordur. Bu olgu, doğal seleksiyona dayalı Evrim Teorisi’nin ortaya konduğu paradigmayı iyi tanımamız gerektiğinin önemli bir delilidir.

Darwin’in içinde yaşadığı dönemde endüstri devrimi ile beraber  ‘ilerleme’ fikri halkın her tabakasında yaygınlaşmıştı. Sosyo-ekonomik alanda ve teknolojik gelişmede gözlemlenen ‘ilerlemeci evrim’ fikri, felsefe alanında Schelling, Hegel ve Comte gibi filozofların felsefesindeki ‘ilerlemeci evrim’ görüşüyle birleşiyordu. Bu teori ortaya konduğunda halkın geniş tabakalarından entelektüellerine kadar geniş bir kesimin zihninde ‘evrim’ fikri zaten vardı. Kant-Laplace ile gök cisimlerinin oluşumunun evrimi ve Lyell gibi  bilim insanlarıyla yerkürenin evrimi hakkındaki evrimsel yaklaşımlar, sosyo-ekonomi  ve felsefe alanının dışında bilimde de ‘evrim’ görüşünü yaygınlaştırmıştı. Bu da ‘evrim’ kavramının 19. yüzyılda özellikle İngiltere’de hâkim bir kavram olmasına yol açtı. Marx ve Engels’in, tarihin evrimine ve sınıf kavgasına dayalı komünist felsefelerini bu yüzyılın İngiltere’sini (aynı paradigma içinde) gözlemleyerek geliştirmelerini de tesadüf olarak göremeyiz. Felsefe, fizik, yerbilimi, sosyoloji, iktisat, tarih gibi alanlarda ön plana çıkan ‘evrim’ kavramı, canlıların dünyasındaki karşılığını Darwin ve Wallace gibi isimlerin çalışmalarında buldu. Evrimin mekanizması olarak görülen ‘doğal seleksiyon’ da, daha önce belirttiğimiz gibi çağın olayları, iktisat ve sosyolojisi gibi unsurlarla uyumluydu.

Evrim Teorisi’nin ortaya konduğu dönemde, Newton fiziğinin ve felsefe ile bilimde mekanik yaklaşımın hâkimiyeti vardı. Teologların birçoğu mekanik işleyişi, Tanrı’nın yaratışındaki bir araç olarak görerek; Tanrısal yaratma ile gayesellik ve mekanizm arasında uzlaşım kurmuşlardı. ‘Doğal seleksiyon’u ortaya ilk koyan Wallace, mekanik prensiple işleyen bir biyolojik düzen ile ‘tasarım’ arasında bir çelişki görmedi. Diğer yandan mekanik yaklaşımı Tanrısal yaratmaya karşı gören pozitivistler, Evrim Teorisi’nin metafizik unsurları dışladığı kanaatine varıp, kendi paradigmalarının tamamlayıcısı olarak gördüler. Pozitivizmin kurucusu Comte’un, Lamarck’ın Evrim Teorisi’ni reddetmesi gibi olgular, gerek teolojik yaklaşımla, gerekse pozitivist yaklaşımla herkesin aynı sonuçları çıkarsamadığının ilginç ve bizi acele ile yapılan genellemelerden koruması gereken örneklerdir. Aynı paradigma içinde herkes aynı sonuçlara varmamıştır, paradigmanın yerçekimi kanunu gibi mutlak belirleyici bir fiziksel kuvveti yoktur, fakat önemli belirleyici bir etkisi olduğu ve bunun da göz ardı edilmemesi gerektiği anlaşılmaktadır.

Her bilimsel çalışma bir toplumda yapılır. Bu yüzden sosyolojik ortamdan bağımsız bir bilimsel çalışma olamaz. Bilimsel çalışma yapılırken belirlenen ilkelerde de toplumun rolü vardır. Çalışmaların kabul edilip toplumsallaşmasında ise toplumun değerleri, menfaatleri ile toplumu yönlendiren siyaset gibi kurumların etkisi vardır. Tüm bu unsurlar objektif bilgiye ulaşmak arzusunda olan bilimin önünde ciddi engellerdir. Objektif bilgi; menfaatlere, mevcut siyasete, kültüre veya peşinen kabul edilmiş ilkelere aykırı olabilir. Toplumdan soyutlanmış bilgi olamayacağı için, elde edilen bilginin objektifliğini belirlemekte birçok defa önemli zorluklar olmaktadır. Çünkü bu bilgiyi değerlendiren ‘biz’ de toplumun bir parçası olarak; kabul edilmiş ilkeler, toplumsal kurumlar ve kültürle kuşatılmış bulunmaktayız.

Tüm bunlar, objektif bilimsel bilgiye ulaşmanın imkânsız olduğu anlamına gelmez. Paradigmanın, bilgiye ulaşma ve bilginin kabulünde zorlaştırıcı veya kolaylaştırıcı etkisi olduğunu, ele aldığımız bilginin kabul veya reddinin, bilginin doğruluk veya yanlışlığından bağımsız olarak paradigmaya bağlı olabileceğini göz önünde bulundurmalıyız. Bu ise bizi, bir bilgiyi (veya teoriyi) değerlendirmek için, o bilginin ortaya konduğu paradigmayı bilmemiz gerektiği sonucuna götürür. Bu yüzden Evrim Teorisi’nin içinde yer aldığı paradigmayı ele aldım. Paradigma, bilimsel çalışmayı etkileyen tüm çerçeveyi ifade ettiği ve bu çerçevenin unsurları kendi aralarında da etkileşim içinde oldukları için, bir paradigmayı kusursuz şekilde ortaya koymakta büyük zorluklar vardır. Hele canlıların Evrim Teorisi gibi teolojiden bilime, felsefeden siyasete kadar geniş bir alanda etkisi olan bir teori söz konusuysa, bu zorluk iyice artar.


[1] Peter J. Bowler, Evolution The History of an Idea, s. 78.

[2] Jean Baptiste Lamarck, The Zoological Philosophy, çev: Hugh Elliot, Macmillan, London, (1990), s. 38-39.

[3] Jean Baptiste Lamarck, The Zoological Philosophy, s. 30.

[4] Jean Baptiste Lamarck, The Zoological Philosophy, s. 50.

[5] Jean Baptiste Lamarck, The Zoological Philosophy, s. 49.

[6] Theodosius Dobzhansky, Evolution, Genetics and Man, John Wiley and Sons, New York, (1961), s. 224-225.

[7] Peter J. Bowler, Evolution The History of an Idea, s.109.

[8] Jean Baptiste Lamarck, The Zoological Philosophy, s. 60.

[9] Jean Baptiste Lamarck, The Zoological Philosophy, s. 40.

[10] Jean Baptiste Lamarck, The Zoological Philosophy, s. 71.

[11] Jean Baptiste Lamarck, The Zoological Philosophy, s. 170.

[12] Ernst Mayr, Toward A New Philosophy of Biology, s. 200.

[13] Jean Baptiste Lamarck, The Zoological Philosophy, s. 113.

[14] Philip Kitcher, Abusing Science The Case Against Creationism, s. 8.

[15] Theodosius Dobzhansky, Evolution, Genetics and Man, s. 78.

[16] Peter J. Bowler, Doğanın Öyküsü, çev: Meltem Mater, İzdüşüm Yayınları, İstanbul, (2002), s. 150-151.

[17] Peter J. Bowler, Evolution The History of an Idea, s. 244-256.

[18] Fairfield Osborn, From The Greeks to Darwin, s. 142-144.

[19] Fairfield Osborn, From The Greeks to Darwin, s. 141-148.

[20] Fairfield Osborn, From The Greeks to Darwin, s. 152-155.

[21] Peter J. Bowler, Evolution The History of an Idea, s. 77.

[22] Erik Nordanskıöld, The History of Biology, s. 295.

[23] Ernst Mayr, The Growth of Biological Thought, s. 340.

[24] Auguste Comte, Pozitif Felsefe Kursları, çev: Erkan Ataçay, Sosyal Yayınlar, İstanbul, 2001, s. 38.

[25] Auguste Comte, Pozitif Felsefe Kursları, s. 32.

[26] Erik Nordenskiöld, The History of Biology, s. 446.

[27] Auguste Comte, Pozitif Felsefe Kursları, s. 62.

[28] William Dembski, Intelligent Design,  s. 84.

[29] Auguste Comte, Pozitif Felsefe Kursları, s. 18.

[30] Thomas S. Kuhn, Bilimsel Devrimlerin Yapısı, çev: Nilüfer Kuyaş, Alan Yayıncılık, İstanbul, (2000).

[31] Francis Darwin, Charles Darwin Yaşamı ve Mektupları, çev: Hüsen Portakal, Düşün Yayıncılık, İstanbul, (1996), s.11-12.

[32] Charles Darwin, Özyaşam, çev: Hüsen Portakal, (ed: Francis Darwin, ‘Charles Darwin Yaşamı ve Mektupları’ içinde) Düşün Yayıncılık, İstanbul, (1996),  s. 15-16.

[33] Charles Darwin, Özyaşam, s. 18-19.

[34] Charles Darwin, Özyaşam, s. 20.

[35] Charles Darwin, Özyaşam, s. 24.

[36] Richard Milner, Charles Darwin Bir Doğabilimcinin Evrimi, Çev: Ayşen Tekşen Kapkın, Evrim Yayınevi, İstanbul (1999), s. 30-31.

[37] Charles Darwin, Özyaşam, s. 38-40.

[38] Charles Darwin, Özyaşam, s. 45

[39] Richard Milner, Charles Darwin Bir Doğabilimcinin Evrimi, s. 79.

[40] Wilma George, Darwin, çev: Müfide Pekin, Afa Yayınları, İstanbul, (1986), s. 48.

[41] Charles Darwin, Özyaşam, s. 46.

[42] Charles Darwin, Özyaşam, s. 53-55.

[43] Wilma George, Darwin, s. 53.

[44] Charles Darwin, Özyaşam, s. 56-59.

[45] Jacques Barzun, Darwin, Marx, Wagner A Critique of A Heritage, Garden City, New York, (1958), s. 38.

[46] Richard Milner, Charles Darwin Bir Doğabilimcinin Evrimi, s. 102-105.

[47] Charles Darwin, Özyaşam, s. 61-63.

[48] Charles Darwin, The Origin of Species, Penguin Classics, London, (1985), s. 458.

[49] Charles Darwin, The Origin of Species, s. 458-460.

[50] Charles Darwin, Özyaşam, s. 65-67.

[51] Richard Milner, Charles Darwin Bir Doğabilimcinin Evrimi, s. 187.

[52] Charles Darwin, Voyage of The Beagle, Penguin Classics, London, (1989), s. 404-405.

[53] Stanley Edgar Hyman, Darwin for Today, The Viking Press, New York, (1963), s. 371.

[54] Gavin De Beer, Charles Darwin Evolution by Natural Selection, Nelson, London, (1980), s. 269.

[55] Francis Darwin, Charles Darwin Yaşamı ve Mektupları, s. 74-85.

[56] Michael Ruse, The Darwinian Revolution: Science Red in Tooth and Claw, Chicago University of Chicago Press, Chicago, 1979, s. 180-183.

[57] Richard Dawkins, Cennetten Akan Irmak, s. 97.

[58] Richard Milner, Charles Darwin Bir Doğabilimcinin Evrimi, s. 163.

[59] Michael Ruse, The Darwinian Revolution: Science Red in Tooth and Claw, s. 182-183.

[60] Alan Moorehead, Darwin ve Beagle Serüveni, çev: Nermin Arık, Yapı ve Kredi Yayınları, İstanbul, (1998), s. 25.

[61] Charles Darwin, Özyaşam, s. 57

[62] David Oldroyd, İnsan Düşüncesinde Yerküre, s. 201.

[63] Charles Darwin, Voyage of The Beagle, s. 404-405.

[64] David Oldroyd, İnsan Düşüncesinde Yerküre, s. 204.

[65] Stephen Jay Gould, Darwin ve Sonrası, s. 155-157.

[66] David Oldroyd, İnsan Düşüncesinde Yerküre, s. 214-215.

[67] Mark Ridley, The Darwin Reader, W. W. Norton and Company, New York (1982), s. 9-10.

[68] Charles Darwin, Voyage of The Beagle, s. 41-57.

[69] Charles Darwin, The Structure and Distribution of Coral Reefs, (ed: Mark Ridley, ‘The Darwin Reader’ içinde) W. W. Norton and Company, New York, (1987), s. 44.

[70] Ernst Mayr, The Growth of Biological Thought, s. 377-379.

[71] Stephen Jay Gould, Darwin ve Sonrası, s. 154.

[72] Ernst Mayr, The Growth of Biological Thought, s. 380-381.

[73] Ernst Mayr, The Growth of Biological Thought, s. 381-385.

[74] Bertrand Russell, Bilim ve Din, s. 49.

[75] Charles Darwin, Özyaşam, s. 96.

[76] Charles Darwin, The Origin of Species, s. 117.

[77] Alfred Russel Wallace, Natural Selection and Tropical Nature, Farnborough, London.

[78] Peter J. Bowler, Evolution The History of an Idea, s. 98-99.

[79] Thomas Robert Malthus, An Essay on The Principle of Population, Sentry Press, New York, (1965), s. 18.

[80] Thomas Robert Malthus, An Essay on The Principle of Population, s. 13-14.

[81] Ernst Mayr, The Growth of Biological Thought, s. 479-480.

[82] Robert Young, Malthus and The Evolutionists, ‘Past and Present Dergisi 43’, (1949).

[83] John C. Greene, Science, Ideology and World View, University of California Press, Berkeley (1981) s. 7, 124; Aktaran: Jeremy Rifkin, Darwin’in Çöküşü, s. 16.

[84] Charles F. Urbanowicz, Four Field Commentary, ‘Anthropology  Newsletter 33-9’.

[85] Frank E. Manuel, The Prophets of Paris, Harper, Cambridge, (1962).

[86] Thomas Robert Malthus, An Essay on The Principle of Population, s. 163-172.

[87] Charles Darwin, The Origin of Species, s. 98-100

[88] David C. Hull, Science and Selection, Cambridge University Press, Cambridge, (2001), s. 54.

[89] Robert Young, Darwin’s Metaphor: Does Nature Select? ‘Monist Dergisi 59’ s. 442-503.

[90] Richard Dawkins, Kör Saatçi, s. 25.

[91] Richard Dawkins, Kör Saatçi, s. 7.

[92] Alfred Russell Wallace, On The Tendency of Varieties to Depart Indefinetly from The Original Type, ‘Zoology Dergisi 3’, (1958).

[93] Charles Darwin, The Descent of Man and Selection in Relation to Sex, (ed: Mark Ridley, ‘The Darwin Reader’ içinde) W. W. Norton And Company, New York, (1996), s. 186-192.

[94] Charles Darwin, The Origin of Species, s. 459-460.

[95] Charles Urbanowicz, Charles Darwin, California State University, Chico, (1990), s. 19.

[96] Charles Darwin, The Origin of Species, s. 397-412.

[97] Theodosius Dobzhansky, Evolution, Genetics and Man, s. 233.

[98] Theodosius Dobzhansky, Evolution, Genetics and Man, s. 234-235.

[99] Charles Darwin, The Origin of Species, s. 458.

[100] Thomas Henry Huxley, The Origin of Species, (ed: Michael Ruse, ‘But is it Science’ içinde) Prometheus Books, New York, (1996), s. 109.

[101] Charles Darwin, The Descent of Man and Selection in Relation to Sex, s. 180.

[102] Stephen Jay Gould, Darwin ve Sonrası, s. 38.

[103] Charles Darwin, The Origin of Species, s. 136-138.

[104] Charles Darwin, The Descent of Man and Selection in Relation to Sex, s. 200.

[105] Charles Darwin, The Descent of Man and Selection in Relation to Sex, s. 203.

[106] Peter J. Bowler, Evolution The History of an Idea, s. 220.

[107] Mark Ridley, The Darwin Reader, s. 206.

[108] Charles Darwin, The Expression of The Emotions in Man and Animals, s. 226-232.

[109] Paul Ekman,  İnsan ve Hayvanlarda Beden Dili, çev: Orhan Tuncay, Gün Yayıncılık, İstanbul, (2001). ‘Üçüncü Baskıya Giriş Çevirmen Yazısı’ s. 23-24.

[110] Herbert Spencer, İlk Prensipler, çev: Selmin Evrim, Milli Eğitim Basımevi, İstanbul, (1947), s. 3-22.

[111] Stephen G. Alter, Darwinism and The Linguistic Image, The John Hopkins University Press, Baltimore, (1999), s. 21.

[112] Herbert Spencer, İlk Prensipler, s. 22-28.

[113] Ernst Cassier, Devlet Efsanesi, çev: Necla Arat, Remzi Kitabevi, İstanbul, (1984), s. 35-36.

[114] Herbert Spencer, İlk Prensipler, s. 143-145.

[115] Herbert Spencer, İlk Prensipler, s. 361.

[116] Herbert Spencer, İlk Prensipler, s. 141-142.

[117] Erik Nordenskiöld, The History of Biology, s. 495.

[118] Peter J. Bowler, Evolution The History of an Idea, s. 225.

[119] Ernst Mayr, The Growth of Biological Thought, s. 669-670.

[120] Charles Darwin, The Origin of Species, s. 69.

[121] Peter J. Bowler, Evolution The History of an Idea, s. 245-246.

[122] Michael Ruse, Can A Darwinian Be A Christian, Cambridge University Press, Cambridge, (2001), s. 171.

[123] Theodosius Dobzhansky, Evolution, Genetics and Man, s. 112.

[124] R. B. Freeman, The Works of Charles Darwin an Annotated Bibliographical, s. 29.

[125] Charles Darwin, Türlerin Kökeni, çev: Öner Ünalan, Onur Yayınları, Ankara, (1996), s. 550.

[126] Theodosius Dobzhansky, Evolution, Genetics and Man, s. 109-110.

[127] Peter J. Bowler, Doğanın Öyküsü, s. 139.

[128] Wen-Hsiung Li, Molecular Evolution, Sinnauer Associates Publishers, Massachusetts, (1997), s. 55.

[129] Edward O. Wilson, Heredity, (ed: Michael Ruse, ‘Philosophy of Biology’ içinde) Prentice Hall, New Jersey, (1989), s. 246-252.

[130] Stephen Jay Gould, Sociobiology and The Theory of Natural Selection, 257-269.

[131] Niles Eldredge ve Stephen Jay Gould, Punctuated Equilibria: Alternative to Phyletic Gradualism, (‘Models in Paleobiology’ içinde) Freeman, San Francisco, (1972).

[132] Mae-Wan Ho, Genetik Mühendisliği, çev: Emral Çakmak, Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, İstanbul, (1998).

[133] Charles Darwin, The Variation of Animals and Plants Under Domestication, ed: Mark Ridley, W. W. Norton and Company, New York, 1996, s. 142-174.

[134] Christian B. Anfinsen, The Molecular Basis of Evolution, John Wiley and Sons, New York, (1961), s. 16.

[135] Peter J. Bowler, Evolution The History of an Idea, s. 239.

[136] Theodosius Dobzhansky, Evolution, Genetics and Man, s. 82.

[137] Theodosius Dobzhansky, Evolution, Genetics and Man, s. 83.

[138] Jacques Monod, Rastlantı ve Zorunluluk, çev: Vehbi Hacıkadiroğlu, Dost Kitabevi, Ankara, (1997),                                         s. 17-29, 79-92, 109-115.

[139] Theodosius Dobzhansky, Nothing in The Biology Makes Sense Except in The Light of Evolution, (ed: Connie Barlow, ‘Evolution Extended’ içinde) MIT Press, Cambridge, (1994), s. 262.

[140] Nilüfer Kuyaş, Bilimsel Devrimlerin Yapısı, (Çevirmenin Sunuşu) s. 40.

[141] Philip E. Johnson, Darwin on Trial, s. 113-146.

[142] John Maynard Smith, Evrim Kuramı, s. 70.

[143] Friedrich Nietzsche, Putların Alacakaranlığı, çev: Hüseyin Kaytan, Akyüz Kitabevi, İstanbul (1991), s. 57-58.

[144] Karl Marx-Friedrich Engels, Selected Correspondance, çev: I. Lasker, International Publishers, London, s. 302; Aktaran: Jeremy Rifkin, Darwin’in Çöküşü, s. 75.

[145] Jeremy Rifkin, Darwin’in Çöküşü, çev: Ali Köse, Ufuk Kitapları, İstanbul (2001), s. 47-50.

[146] Charles Urbanowicz, Charles Darwin, s. 21.

[147] John Maynard Smith, Evrim Kuramı, s. 70.

[148] Jeremy Rifkin, Darwin’in Çöküşü, s. 51.

[149] Jeremy Rifkin, Darwin’in Çöküşü, s. 52-53.

[150] Adam Smith, The Wealth of Nations.

[151] Thomas S. Kuhn, The Essential Tension, The University of Chicago Press, Chicago, (1977) s. 139.

[152] Jeremy Rifkin, Darwin’in Çöküşü, s. 53-54.

[153] Charles Urbanowicz, Charles Darwin, s. 26.